गीर्वाणतरङ्गिणी

नवरात्रोत्सवे दुर्गामाहात्म्यम्

विदितमेव तत्र भवतां भवतां यत् –  
अहो भुवः सप्तसमुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् 
गायन्ति यत्रत्यजना मुरारेः कर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ।। 
इत्यादिना भारतस्य पुण्यक्षेत्रत्वेन प्रसिद्धिः संवर्तते । इह भारते उत्पन्नाः पुण्यकर्मिणः पुण्यात्मान इत्येव गदितुमलम् । भारतीयाः खलु उत्सवप्रियाः। वत्सरे प्रतिदिनं यः कोऽपि उत्सवः यत्र क्वचित् प्रचलत्येव । महती खलु भारतीया सांस्कृतिकपरम्परा । विदेशेषु अपि उत्सवाः क्रियन्ते तथापि नैव ते भारतीयोत्सवसदृशाः । तेषु धार्मिकतापि विरलायते । विरामदिनेेष्वेव उत्सवानां आचरितत्वेन उत्सवाः इच्छानुगुण्येन कादाचित्काः न अवश्यमेव आचरणीया इति वैदेशिकाः मन्यन्ते । भारते तु  दीपवली गणेशचतुर्दशी होलिका कृष्णाष्टमी इत्यादयः उत्सवाः स्वीय-सांस्कृतिकतायाः धार्मिकतायाश्च प्रतीकाः सन्तः इहत्यजनानां आचारनिष्ठां अध्यात्मनिष्ठां च प्रतिमानयन्ति । भारतीयाजनानां आचारान्तर्गतत्वेन एते उत्सवाः आचारा इत्येव कथ्यन्ते । तथा च भारतीयानामाचारा एव उत्सवा इति सिद्ध्यति । एतेषु आश्वीनशुक्लप्रतिपदमारभ्य आश्वीनशुक्लदशम्यन्तं आचर्यमाणः नवरात्रोत्सवः अन्यतमः सर्वेषां मुदावहः उत्सवः वर्तते । नवानां रात्रीणां समूहः नवरात्रिरिति कथ्यते । नवरात्रमिति नवरात्रिरिति च व्यपदिशन्ति जनाः । जनैः नवरात्रोत्सवे भगवती अष्टादशभुजवती महालक्ष्मीस्वरूपिणी चतुःसिंहरथस्थिता दुर्गा प्रपूज्यते ।
स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः।

तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तैर्लिङ्गैः श्रुतयः परं ।।

इत्युक्तरीत्या भागवते अपि श्रुतिगीतायां दुर्गायाः माहात्म्यं कथितम् । स्वेन(भगवता) सृष्टं इदं(विश्वं) प्रलयाकाले आपीय(संहृत्य) शक्तिभिः(शक्तिशब्दवाच्य-श्रीभूदुर्गाः ताभिः) सह शयानं तं परं परमात्मानं श्रीभूदुर्गाः बोधयाञ्चक्रुः (समस्तुवन्)।। मूलप्रकृतिः श्रीभूदुर्गारूपैः नारायणेन सह प्रलयकाले शेते। लक्ष्मीः श्रुतिनामकेन दुर्गारूपेण विष्णुं जयजयेत्यादिभः वचनैः स्तवीति । महालक्ष्मीस्वरूपिणी दुर्गा अनन्तेषु वेदेषु काळी,भद्रेत्यादि नाना शब्दवाच्या भवति । श्रीभूदुर्गाः सृष्टिस्थित्यन्तकारिण्यः । तत्र श्रीरूपेण सृजति, भूरूपेण रक्षति, दुर्गारूपेण च नाशयति । एवं लक्ष्मीरेव रूपभेदेन महान्तं
कार्यजातं सम्पादयति । एवं लक्ष्मीरूपेष्वन्यतमं यद्दुर्गारूपं सैव नवरात्रिसन्दर्भे विशिष्य पूजनीया बहुषु देशेषु तत्प्रान्तमाश्रिताः विवधरूपेण पूजयन्ति । सैव महिषासुरमर्दिनी दुर्गा भविष्यत्काले केरळदेशे पयस्विनीतटे समुद्भूता सती सर्वान् दुष्टजनान् संहृत्य शिष्टजनान् परिरक्षति । एषा एव हि दुष्टं सर्वजनभयप्रदं कंसं भाययितुं कंसहस्तात् नभस्थलमुत्पपात । अपि च धर्मस्थितः धर्मराजः विराटयुद्धार्थं प्रस्थितस्सन् सन् बहुधा दुर्गां अस्तावीत् । तया स्तुत्या सन्तुष्टया महादेव्या अनुगृहीतः सः सङ्ग्रामे शत्रान् अजैषीत् । तस्याः स्मरणमात्रेणैव चिन्तितं सर्वमपि सम्पन्नं भवति । यथोक्तम् – दुःखदारिद्र्यनाशाय संग्रामे विजयाय च । क्रूरशत्रुविनाशर्थं तथोग्रकर्मसाधने । दुर्गाञ्च पूजयेत् भक्त्या परलोकसुखाय च इति। दुर्गायाः पूजा दुखदारिद्र्यनाशाय, सङ्ग्रामे विजयाय, परलोकसुखाय समर्था भवति । दुर्गाशब्दोच्चारणमाहात्म्यं तु – दकारः दैत्यनाशकः,उकारः विघ्ननाशकः,रेफः रोगघ्नः, गकारः पापघ्नः,अकारः भयनाशकः। सर्वाणि दुर्गाणि नाशयति इति दुर्गा । दुर्गापूजा विशिष्य नवरात्रोत्सवे तदीयदुष्टमहिषासुर -संहाररूपघटनायाः स्मरणार्थं नवरात्रोत्सवम् आचरन्ति । विजयदशम्याः संयोजनेन अयं दशदिनोत्सवः सम्पद्यते । मैसूरुनगरस्य राजसु नवमः ‘राजवडेयर’ इति ख्यातनामधेयः राजा दशाधिकषोडशशत (१६१०)तमे क्रिस्ताब्दे नवरात्रमहोत्सवं प्रारभत । श्रीरङ्गपत्तनम् उत्सवस्य स्थानम् आसीत् नवनवत्यधिकसप्तदशशत (१७९९) तमे वर्षे मुम्मडिकृष्णराजवडेयरमहोदयः मैसूरुनगरे नवरात्रोत्सवम् आचरितुम् आरब्धवान् । तत आरभ्य मैसूरुनगरे महता वैभवेन अनुष्ठीयते । विजयनगरसाम्राज्येन उपक्रान्तः महानवमी-उत्सवः मैसूरुनगरे अतिशयेन वैभवेन अनुवर्तते । राजस्थानराज्ये महालक्ष्मीं पूजयन्ति । तत्र जनाः महालक्ष्मीदेवालयस्य गमनमेव जैत्रयात्रा इति मन्यमानाः भगवत्याः
देवालयं गत्वा पूजाम् अर्पयन्ति । महाराष्ट्रराज्ये अलङ्कृतानां गजानां शोभायात्रा प्रचलति । उत्तरभारते नवरात्रदिनेषु ‘रामलीला’ इति प्रसिद्धम् उत्सवं आचरन्ति। बहुषु राज्येषु शमीपूजा, शमीपत्रवितरणं च प्रवर्तते । नवतिथिषु दुर्गारूपिण्याः महालक्ष्म्याः नवरूपाणि पूज्यन्ते १)शैलपुत्री २)ब्रह्मचारिणी ३)चन्द्रघण्टा ४)कूष्माण्डा ५)स्कन्दमाता ६)कात्यायनी ७)कालरात्रिः ८)महागौरी ९)सिद्धिदात्री एताः नवदुर्गाः नवरात्रे पूज्यन्ते । नवभिर्लभते भूमिमैश्वर्यं लभते ननु इत्युक्तदिशा दुर्गायाः नवरूपपूजनेन विद्यापेक्षिणः विद्यां, धनार्थिनः धनं लभन्ते । भगवती जगदम्बा दुर्गामाता जगति सर्वेभ्यः श्रद्धालुभ्यः शक्ति-विद्या-बुद्धि-मेधेत्यादिभिः संपुष्णातु ।।

श्रीमद्भागवते द्वितीयस्कन्धे प्रथमाध्याये वैराजाख्यस्थूलरूपस्य धारणाश्रयत्वं –

विशेषस्तस्य देहोयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।

यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।।

आण्डकोशे शरीरेस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।

वैराजः पुरुषो योसौ भगवान् धारणाश्रयः ।।

इत्यादिभिः श्लोकैः प्रतिपादितम् । एतच्च भगवतो विराण्णामकस्य स्थूलरूपस्य धारणं मनोयजसाधनीभूतोपाययोः आद्यत्वेन संक्षेपविस्तराभ्यां प्रतिपादितम् ।  ततः द्वितीयाध्याये मनोजये मुख्यतो भगवद्वाचकैः इन्द्राग्न्यादिभिः पदैः इतरार्थास्मरणरूपं द्वितीयसाधनं विधातुं सर्वनाम्नां भगवानेव मुख्यवाच्यः इति सप्रमाणं प्रपञ्चितं

शब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्थाः यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।

परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेर्थान् मायामये वासनया शयानः ।।

इति श्लोके ।

जीवः इन्द्रादिनामभिः यत्पुरन्दरादिकं ध्यायति तर्हि ततः पुरुषार्थान् न प्राप्नोति । इन्द्रादिनाम्नां मुख्यतो तदवाचकत्वात् । यच्च तस्य जीवस्य पुरन्दरादिकमेव इन्द्रादिशब्दवाच्यं इति मतिः सा भ्रान्तिरेव । यतोहि अस्मिन् भगवदिच्छाधीनप्रकृतिनिर्मिते संसारे अनादिभूतया अविद्यया संस्कारेण वा बद्धः जीव। अतो सः ईशमायया मोहितः विभ्रमति । अपरिमितस्यापि शब्दजातस्य श्रीहरिः एव पन्थाः मुख्यमार्गः मुख्यवाच्यः इति सः न जानाति । पुरन्दरादिष्वपि इन्द्रादिशब्दप्रवृत्तौ श्रीहरिरेव मार्गः इत्यपि च ज्ञातव्यम् । मां विधत्ते अभिधत्ते माम् विकल्पापोह्य इत्यहं इत्यादि प्रमाणसिद्धमिदम् ।

अनेन अनुमानमपि श्रीहरेः सर्वशब्दमुख्यवाच्यत्वे कथितं भवति –

हरिः अशेषेन्द्रागिशब्दमुख्यवाच्यः तथा ध्यानेन पुरुषार्थत्वात् व्यतिरेकेण इन्द्रादिवत् इति ।

प्रियसंस्कृतरसिकाः, ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति । स हि सर्वस्य कर्ता , पालकः, संहारकश्च । स एव सर्वस्य स्वामी । सः सर्वस्य ईष्टे । अत एव वेदाः तं जगज्जन्मादिकारणत्वेन वर्णयन्ति । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यतो जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति इत्यादीनि वचनानि सन्ति ।

प्रियसंस्कृतरसिकाः, स्वागतम् । अद्य वयं सस्कृतसुरभ्याः द्वितीयं कुसुममादाय समुपस्थिताः । अद्यतनशब्दः अस्ति अश्वः । ननु भवद्भिः कदाचित् धावन् अश्वो दृष्टः । धावन्तं अश्वं दृष्ट्वा खलु बालाः पश्य – अश्वो धावति – इति सहर्षं उद्गिरन्ति । अश्वाः विविधवर्णाः भवन्ति । श्वेताः, कृष्णाः, रक्ताः, धूसराः इत्यादि । अश्वाः आशुगाः भवन्ति । प्राचीनकाले अश्वाः युद्धे गमनागमने च प्रधानसाधनानि भवन्ति स्म । क्षत्रियाः अश्वविद्यायां सुशिक्षिताः भवन्ति स्म । अश्वाः रथेषु अपि योज्यन्ते स्म । अद्यत्वे अश्वानां स्पर्धाः अपि संयोज्यन्ति । अश्वस्वामी बहुलं धनं समुपार्जयति । अश्वाः रज्जुशारदं उदकं पिबन्ति ।

कठिनपदानि

रज्जुशारदम् उदकम् – रज्जुना प्रत्यग्रं उद्धृतं उदकंम् । शारदशब्दोऽयं प्रत्यग्रवाची, तस्य नित्यसमासोऽस्वपदविग्रह इष्यते। सद्यो रज्जूद्धृतमुदकं प्रत्यग्रमनुपहतं रज्जुशारामुच्यते। रज्जुशदः सृजेरसुम् चेति उप्रत्ययान्तः आदिलोपश्च। धान्ये नितिति च तत्र वर्तते, तेन आद्युदात्तः

भारतवर्षमूर्धन्यालङ्कृतः नगाधिराजः हिमालयो नाम पृथिव्याः मानदण्ड इव पूर्वपश्चिमौ समुद्रौ प्रविश्य विराजते । तस्मिन् भरतवर्षस्य मुकुटायमाने पर्वते भास्वन्ति रत्नानि भास्वत्यः महौषधयः च भूरिशः समुल्लसन्ति । स भारतीयानां सर्वकामानां दोग्धा इव विराजते । धरित्र्याः शोभां वर्धयन् अयं नगः देवतया अधिष्ठितः इति अस्य नगस्य देवभूमित्वं पुराणेषु प्रसिद्धम् । सर्वासु जातिषु यद् यद् उत्कृष्टं तत्सर्वं अत्र समुपलभ्यते । प्रायः अनेनैव कारणेन सर्वोत्कृष्टरत्नविशेषभोक्तृत्वात् अस्य नगाधिराजत्वं उपपन्नं इति मन्यामहे ।

अतिमेघमण्डलमस्यौन्नत्यं तिष्ठति । सिद्धाः वृष्टिभिः उद्वेजिताः अस्याः आतपवन्ति श्रृङ्गाणि आश्रयन्ति ।

समेभ्यः श्रीकृष्णजन्माष्टमीपर्वणः शुभाशयान् वितरामि । अस्मिन् सन्दर्भे मदीया काचन कविता अत्र प्रस्तूयते । तद्विदाङ्कुर्वन्तु सज्जनाः ।

स मातापितृभ्यां नयनशुभगाभ्यां परिलसन्-

मुखश्रीसक्ताभ्यां हरिरिह सदामोदजनकः ।

क्वणत्काञ्चीदामप्रकटसुममालाविलसितः

शिशोर्भावं यातः सुतकलितदृग्भ्यां परिदधे ।।

इह नयनशुभगाभ्यां परिलसन्मुखश्रीसक्ताभ्यां सुतकलितदृग्भ्यां मातापितृभ्यां शिशोर्भावं यातः क्वणत्काञ्चीदामप्रकटसुममालाविलसितः सदामोदजनकः सः हरिः परिदधे ।।

साक्षान्नारायणः देवकीवसुदेवयोः सुतत्वेन अवततार । तदा जनकौ आश्चर्यचकिताभ्यां स्वनयनाभ्यां श्रीकृष्णं दधतुः । तौ जनकौ सदा श्रीकृष्णमुखकान्तिं अवलोक्य तत्रव अनुरक्ताः अभूताम् । श्रीकृष्णः तयोः आनन्दप्रदः आसीत् । न केवलं तेषां अपि तु सर्वेषां जनानां अपि श्रीकृष्णः आन्दामोददायकः एव । स भगवान् महतो महीयान् अपि इदीनां शिशोर्भावं प्राप्तः सर्वोषां मनोनयनशुभगः सन् विराजते । तादृशः कृष्णः अस्मान् सदा रक्षतु ।।