गीर्वाणतरङ्गिणी

अस्ति पुरा त्रिशङ्कुर्नाम महाराजः यः स्वबाहुबलेन सर्वान् शत्रूनुन्मूल्य सागराम्बरां विश्वम्भरां प्रीत्या शशास । प्रजानां प्रीतिपात्रतां गतः। धर्मेण धरां परिपालयतः तस्य मनसि अनेनैव देहेन स्वर्गारोहणं कार्यं इति चिन्ता समुद्भूता । तामेव चिन्तां निविवेदयिषुः वसिष्ठनेदिष्ठमुपातिष्ठत् । वसिष्ठस्तु तदीयं मनोररथमपथे चलितं बुध्वा तदीयामर्थनां प्रत्याचष्टे । एतेन विद्धहृदयो त्रिशङ्कुः कुलगुरेः वसिष्ठस्य शतं पुत्रान् एकैकशः अभ्यर्थयामास तैः सर्वैरपि निराकृतः रुडावृडावृतनयनःपरुषैः वचनैःअनिन्दत् । ते च तं चाण्डाले भव इत्यशपन् । सतु प्राप्तचाण्डालः कथञ्चित् स्वमनः पूरयितुं इच्छन् वसिष्ठस्परधिनं महातपस्विनं विश्वामित्रमुपेत्य निवेदयामास । विश्वामित्रस्तु तमिममुदन्तं श्रुतः चाणलस्यापि तस्य यज्ञं क्रतुं मतिं व्यधात् । अवदच्च राजन् मा भैषीः फलिष्यति ते मनोरथः अहं त्वां याजयामि स्वर्गं तव हस्तगतं जानीहि । इति ततः सः यज्ञं निश्चित्य बाह्मणानयनाय सर्वतः शिष्यान् प्राहिणोत्   । अकरोच्च यज्ञाय महान्तं सम्भारम् । अथ ब्राह्मणैः सह घोरं सप्ततन्तुं आरभत । देवास्तु स्वाहाकारैराहूयमाना अपि न समागताः तदनु विश्वामित्रः कृद्धो यज्ञं परित्यज्य चिरं तप्तस्य आत्मनः तपसः फलेन त्रिशङ्कुंस्वर्गमारोपयामास । इन्द्रादयो दिवौकसः सदेहं चाण्डालं स्वर्गमारोहन्तं वीक्ष्य अधः पातयामासुः । एवमधिक्षिप्तः सः त्रायस्व मां त्रायस्व मां  उच्चैश्चक्रन्द तदा रुडावृतेन कौशिकेन तिष्ठ तिष्ठ इति भूम्याकाशयोर्मध्ये स्थापितः । तदुक्तं ।।अयोग्यमिच्छन् पुरुषः पतत्येव न संशयः।। ।।कर्तव्यमेव कर्तव्यं कर्तव्यं लोकसम्मतं । अकर्तव्यं तु कुर्वाणैः त्रिशङ्कुः स्मर्यतां जनैः ।। इति च 

रचयिता – सत्यप्रियः कट्टे

आसीदयोद्ध्यायां सूर्यवंशजो धर्मात्मा सगरो नाम महाराजःसहि शताश्वमेधी बुभूषुः अश्वमेधेन देवमयष्ट। निर्वर्तितास्तेन एकोनशतं यज्ञाः। प्रारब्धे चशततमे मखे सगरोयं शतमखो भूत्वा मदीयं पदमपहरिष्यतीति भिया वासवो याज्ञियमश्वं रसातलमनैषीत्। तेन प्रयाकुलितस्सगरः स्वषष्टिसहस्राणि । पुत्रनाश्वानयनाय अदिक्षत्। एवमाज्ञिप्तास्तेन्विषन्तः कपिलं निकषा स्थितं वाजिनं दृष्ट्वा चायमेव याज्ञियाश्वापहर्ता अपराधीति मन्यमानाः तमभ्यधाविषुः। तेन रुडवाृतचक्षुस्तान् भस्मीचकार ततस्सगरः स्वपुत्रान्चि-रमनागतान्दृष््ट्वा स्वनप्तारमंशुमन्तं प्रेषयामास सच भस्मीभूतान्तान्वीक्ष्य शोकतप्तः साश्वः सन् सगराय तद्वृत्ान्तं न्यवेदयत् तेनोदन्तेन दःखस्य परां काष्ठामधिरूढः गाङ्गैर्वार्भिः तेषां तर्पणाय तपोतप्यत परन्तु भग्नोद्यमः दिवमरुक्षत। तदनु तद्वंशीयाः परमसाहसिका दिलीपादयो सुरधुनीं भुवमानेतुं यावज्जीवं प्रायतिषत तेपि वुफलोद्यमा अभूवन् । अथ गच्छति काले तस्मिन्नेेवसीर्यवंशे भगीरथो नाम राजा बभूव स च पूर्वजानां सगरात्मजानां वृत्तान्तेन नितान्तं सन्तप्तो राज्यधुरीं सचिवेषु निक्षिप्य स्वयं गङ्गानयनाय चिरमूर्ध्वबाहुः मासाहारी च भूत्वा घोरं तपोतप्यत। वर्षसहस्रान्ते च प्रीतो पद्मयोनिः तत्पुरस्तादाविर्भूय भो साहसिन् इक्ष्वाकुकुलमणे प्रीतोस्मिते तपसा वरं वृणीष्वाशु इत्यवोचत। भगीरश्च सञ्जातहर्षःसन् भोः करुणानिधे चिरात्खलुभस्मीभूता मे पितामहाः निरुदकाः क्लिश्यन्ते। तेषां च तर्पणाय यथा भगवतीं व्योमगङ्गां भुवमानेतुं प्रभवेयं तथा मामनुगृहाण इत्यप्राक्षीत् । तछृत्वा पद्मयोनिः फलिष्यति ते मनोरथः किन्तु महता वेगेनावतन्ती गङ्गा भुवमाप्लावयेत् तस्याश्चधारणय नपशुपतेरन्यः क्षमः इति प्रोच्यान्तर्दधे तदा स्वमुखोद्गीर्णसत्स्तुतिभिः प्रसन्नमानसस्य गङ्गाधरस्य साहायेन स्वकृतमहाप्रयत्नेन च व्योमगङ्गां भुवमानिनाय तत्कार्यदुरन्धरेण कृतत्वात् गङ्गा भागीरथीति व्यदिश्यते । यदुवाच भर्तृहरिः तदत्र स्मर्यते —-प्रारभ्यते नखलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहिता विरमन्तिमध्याः।

विघ्नैःपुनःपुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना नपरित्यजन्ति ।।

रचयिता सुधर्मा कट्टे

            

अस्ति पुरा  द्वापरीयः पठनपाठनादिना  अनूचानपरंपराप्राप्त – वेदरक्षकः धौम्याचार्यः। तस्य च आरुणिरुपमन्युर्बैदश्चेति शिष्या ह्यासन्। तत्रोपमन्युञ्चाह गुरुर्गाः रक्षेति। स चोपाध्याय वचस्यादरवान्ररक्ष गाः। सोहनि गाः प्रचार्य क्षणदानुवृत्तिं उपल लक्ष्य गमनोन्मुखी सन् गुरुमुपुपेत्याभ्यवन्दत। तञ्च पीवानं दृष्ट्वा गुरुरपृच्छच्चैनं केन जीविकां कल्पयसीति। तदोवाचोपमन्युः भैक्षेणाहं पुष्टात्मास्मीति । तमुपाध्यायोब्रवीत् मह्यमनिवेद्य नोप भोक्तव्यं। तथोक्तःसः भैक्षञ्चरित्वोपाध्याय न्यवेदयत् । स तस्मादुपाध्यायो सर्वमेव भैक्षमगृह्णात्। स तथा कृत्वा पुनररक्षद्गाः अहनि परिपाल्य निशामुखे गुरुं निकषानमत्। तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा गुरुरप्राक्षीत्। त्वया चरितं सर्वमेव भैक्षमहं स्वीकरोमि तथापि पुष्टात्मा विभासि। तमुपमन्युरवीवचत् भवते निवेदयितुं पूर्वं प्रचार्य परं मदर्थं भैक्षं याचे।नैषा न्याया वृत्तिःपरेषां भैक्षोपजीविनां विरोधञ्करोषि। एवञ्कृते लोलुपो भवसि ततस्स बाढमिति वदन् दिवा सुरभ्यः परिपाल्य दिवसक्षये गुरुकुलं प्राप्य गुरुमभिवाद्य गुरोरन्तिके तस्थौ। तथाप्यकृशं दृष्ट्वा सर्वमेव भैक्षं मे निवेदयसि नाप्यन्तरञ्चरसि केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसि तदोवाच शिष्यो गुरुं एतासां गवां क्षरेणपूर्णोदरो ह्यस्मि। तमुवाच गुरुर्भवते मया नाप्यनुज्ञातं पय उपभोक्तुं अतो नैतन्न्यायं। सतथेत्युक्त्वा पुनर्गाः परिपाल्य निशा गृहमेत्य गुरोरग्रतस्थित्वा अनेमीत्। तथाप्युपाध्यायः क्षीणरहितं दृष्ट्वा उवाच वत्स भैक्षं नाश्नासि नापरं चरसि नोपभुङ्क्षे पयः केनेदानीं वृत्तिं कलप्यसि इति। स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो फेनं पिबामि यमिमे वत्साः मातृणां स्तमं पिबन्तः उद्गिरन्ति। तमाह एते वत्साः त्वदनिकम्पया प्रभूततरं फेनमुखेन उद्गिरेयुः तोषां वृत्युपरोधञ्करोष्येवं वर्तमानः। त्वं फेनमपि पातुं नार्हसि। सतथेति प्रतिश्रुत्य निराहारः पुनररक्षद्गाः। तथा प्रतिषिद्धो भैक्षं नाश्नाति। मपरञ्चरति। पयो नोपभुङ्क्ते। फेनं नोपयुङ्क्ते। स कदाचिदेवमरण्ये क्षुधार्दितः अर्कपत्राण्यभुनक्। तदीयतिक्तकठव्म्लादिभिरपगतचक्षुरन्धो बभूव। एवं भियाटमानो कूपे पपात। अथ तस्मिन्ननागच्छति सति इने च अस्ताचलाश्रये सत्युपाध्यायो शिष्यानब्रवीत्। मया सः सर्वतःप्रतिषिद्धःतस्मात्स नितान्तं कुपितः आश्रमपदं न प्रत्यागच्छति।अतः सः अन्वेष्टव्यः। ततस्स उपाध्यायो सशिष्यस्सन् विपिनं प्रतिगम्य उपमन्युमाह्वयामास भो उपमन्यो क्वासि वत्स इत एहि इति। सोपाध्यावचःप्रिश्रुत्येदमब्रवीदुच्चैः अयमस्मि कूपे पतितः। तमपृच्छदुपाध्यायः कथंत्वस्मिन्कूपे पतितः। तमुवाचार्कपत्राणि प्रभुज्य अपगतचक्षुः पुनश्चाटमानः कूपे पतितःतदा शिष्यानुजिघृक्षया क्षेमङ्करावश्विनौ स्तुहि तौ देवभिषजौ त्वच्छक्षुदातारौ इति। एवमुक्तो सः विविधैस्तवैरश्विनौ तुष्टाव। ताभिस्तुतिभिस्तुष्टावश्विनौ तत्पुरत्स्थित्वाहतुः। तुष्टौ स्वःइह तेपूपः एन खादितेन चक्षुश्मान्भवसीति। तावाह नाहं भक्षये गुरवेनिवेद्य इति। तदीयगुरुभक्त्या तदीयगुर्वाज्ञानिष्ठया प्रीतावब्रूतां त्वदीयगुरुभक्त्या प्रसन्नौ स्वः चक्षुष्मान् भव यशस्वी भवेति तमनुगृह्य अन्तर्दधिरे। तदा प्रीतो धौम्याचार्यः आह वत्स उपमन्यो अयं सर्वतः प्रतिषेधः त्वदीयगुरुभक्तिपरीक्षणाय अस्यां परीक्षायामुत्तीर्णोसि। यथा अश्विनावब्रूतां तथा यशस्वी भव सकलवेदपारङ्गतो भव। एवमाशिषा  तमतोषयत्। पश्यत  गुरुभक्तिमहिमहिमानं। यया  गुरुभक्त्या  अन्धाकरो  नष्टः   इत्यदः  न  चित्रं   यतः —    गुकारो ह्यन्धकारस्स्यात् रुकारस्तन्निरोधकः       अन्धकारनिरोधित्वात् गुरुरित्यभिधीयते। अस्य च गुरुभक्त्या बाह्यान्तरान्धकारौ निरस्तौ अहो । यद्गुरुस्सुप्रसन्नःसन्दद्यातन्नान्यथा भवेत्। इत्यस्य उपमन्युः उपमेयो बभूव।।

रचयिता — चि सुधर्मा कट्टे

।।श्रीकृष्णार्पणमस्तु।।

विश्वमञ्चे इदमत्रानुक्त्वा परिस्थातुं न प्रभवति मे चेतः । पद्यप्रपञ्चसमञ्चिता कवयः सूक्तिसुधाकरननिश्चोतद्रसचन्द्रिकया सारस्वतप्रपञ्चमुच्चकाशिरे । प्रकृतिसंस्कृत्योः सङ्गम एव कविप्रतिभाविभवं सम्भावयति । तदत्र प्रकृतिसुभगं चन्द्रमसं संवर्णयितुमीषत्प्रयासो विहितः । सोयं जनमानसं आस्वाद्यपदव्यां तथ्यमेव विहारयतीति विस्रम्भे ।।

अनेकवानरोद्योगे रामकार्येब्धिमन्थने । तमीबन्धुर्बन्धभयात्समुद्रादुदपद्यत ।।

दिनाधिनाथोपि विभात्यहर्मुखे शर्वोपरिष्टस्तु तदुत्तरेण । 

प्रायस्तरां क्लृप्तपदा हि लोके पराक्पतन्ति स्वविधानकाले ।।१।।

धावल्यतौल्यं कथमेव कुर्यां पर्यस्तगीर्वाणवचःप्रकीर्त्या ।

विस्रस्तविष्ण्वङ्घ्रिमदान्तरेण सर्वं नु निम्नं त्वमुदग्र आस्से ।।२।।

नक्षत्रबन्धुश्च कथं नु राजा विधुश्रुतस्त्वं कुमुनुदानुबन्धः ।

सोमाश्रितस्त्वं कथमेव सोमो हिमांशुनामासि कथं न्वमावसन् ।।३।। 

3. नक्षत्रबन्धुः – नक्षत्राणां बन्धुः सोम सः राजा च राजा वह्नौ नृपे चन्द्रे इति कोशोक्तेः । द्वितीयोर्थः – न इति निषेधे नक्षत्रबन्धुः क्षत्रबन्धुर्न भवति चेदपि राजा कथं भवतीति भावः ।

विधुश्रुतस्त्वं कुमुदानुबन्धः – विधुनामा कुमुदपुष्पाणां अनुरागी च इत्येकोर्थः । अपरस्तु – अनुबन्धशब्दे अनु इत्यनेन न विद्यते उः यस्मिन स इति समासे उकाररहितत्वरूपोर्थो लभ्यते । विधुशब्दे च एक उकारः । कुमुदशब्दे च द्वि-उकारः । एवं स्थिते विधुः अनुः तथापि कुमुदैस्साकं बन्धं कथं कृतावनिति भावः ।

उमया सहितो रुद्रः तमाश्रितस्त्वं चन्द्रः कथं सोमशब्दवाच्यः । यः यमाश्रयते स कथं तच्छब्दवाच्यो भवतीति भावः ।

अमा = सह । अमा सह समीपे च इत्युक्तेः । सूर्येण अमा वसन् हिमांशुनामा असीति एकोर्थः । अमा इत्यस्य मारहिततया इति यदि स्वीक्रियते तदा कथं वा मारहिततया वसन् हिमांशुनामासि हिमांसुनाम्नि मा इत्यंशोयं वर्तते इति भावः ।

त्वद्बिम्बमङ्गार्धमहारि मन्मनो वर्षासु दान्तप्रशमस्वभावः ।

दुर्मेधसां धावनबुद्धिदाता मेधाविनां नैवमसीति चित्रम् ।।४।।

बिम्बं मन्मनः अर्धमहारि । बिम्बशब्दे अर्धमकारो वर्तते लुप्तं च वर्तते इति अर्धमहारि मनोहारि अपहारि चेति लभ्यते । दान्त इव साधुस्वभावस्त्वं । दकारान्तवारिदमध्यङ्गतो प्रशमस्वभाववानिति अपरोर्थः । मेघे चलति चन्द्रमाः चलतीति प्रतीतिः दुर्मेधसामानुभविकी । मेधाविशब्दे धाव् इत्यंशो वर्तते । दुर्मेधस् शब्दे तु न वर्तते । एवं स्थिते दुर्मेधसामेव धाव् अंशरहितानामेव धावनबुद्धिदाता असीति भावः ।

तारोपहारप्रणयङ्गहारस्तथापि नीहारकरो विभासि । 

मारस्य निर्माणकरो विधातः पारं कथं यामि भवन्महिम्नः ।।५।।

ताराः हारात्मना संवलिताः हारमार्पयन् । तथापि त्वं चन्द्र नीहारकर एव विभासि । नीहारो हिमम् । नीहारशब्देन हारराहित्यरूपोप्यर्थः स्फुरति । तथा च हाररहितकरवानेवासि । मारशब्देन मृतिमानप्युच्यते । तादृशस्य विधातुस्तव महिमा कथं शक्यवचना ।

सर्वांशहृद्यं परिलम्बमानशाखावलम्बायतपल्लवस्था । 

शाखान्तराद्वीक्ष्य मधुप्रबोधा पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् ।।६।।

पिपीलिका शाखान्तरिता sweet इति मत्वा पूर्णचन्द्रं चुम्बति

सौदामिनीवाहिघनस्वनाकुले बलाहके साधनसम्पदालये ।

देवेषु कर्तव्यधुरन्धरेषु तद्बभूव यन्त्रं खलु चन्द्रमण्डलम् ॥ ७ ।।

चतुर्थपादं समस्यात्वेनापि स्वीकर्तुं युक्तम् ।

केचिद्व्याचक्षतेन्दुं चुलुकिततमसं चापलाचारहेतो-

रन्येेsमन्यन्त रौद्रप्रविहृतविकृतक्रोधविन्यस्तभीतिम् ।

आहुस्त्रैलोक्यबन्धुप्रियतममधुरस्वाम्बराहारिचोरं 

मन्वे कामाग्निलेशग्लपितमलपनीयस्थितिं निष्कलङ्कम् ।।७।।

प्रणयजलधिपात्रं प्रेयसीकामसूत्रं  प्रमुदितवनगात्रं प्रीतिसम्पद्वहित्रम् ।

प्रसरदमृतसत्रं प्रौढलावण्यनेत्रं  प्रशमतरचरित्रं नौमि लोकाप्तमित्रम् ।।८।।

खरतरकरशोचिः क्वामृतस्यन्दिरोचिः ह्युपमितमितरेण स्यात्कथं न्वन्तरेण ।

विजयशरशतौघः पञ्चबाणस्य रागः न भवति भवितव्ये तुल्ययोगेत्र सव्ये ।।९।।

उपचितसितरागं तारकासम्प्रयोगं न खलु कलयसे त्वं कज्जलभ्रष्टदृष्टे ।

उदितमुदयकान्त्या तावकार्थेत्र रात्रे हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः ।।१०।।

रचयिता – सत्यवरः कट्टे