आसीदयोद्ध्यायां सूर्यवंशजो धर्मात्मा सगरो नाम महाराजःसहि शताश्वमेधी बुभूषुः अश्वमेधेन देवमयष्ट। निर्वर्तितास्तेन एकोनशतं यज्ञाः। प्रारब्धे चशततमे मखे सगरोयं शतमखो भूत्वा मदीयं पदमपहरिष्यतीति भिया वासवो याज्ञियमश्वं रसातलमनैषीत्। तेन प्रयाकुलितस्सगरः स्वषष्टिसहस्राणि । पुत्रनाश्वानयनाय अदिक्षत्। एवमाज्ञिप्तास्तेन्विषन्तः कपिलं निकषा स्थितं वाजिनं दृष्ट्वा चायमेव याज्ञियाश्वापहर्ता अपराधीति मन्यमानाः तमभ्यधाविषुः। तेन रुडवाृतचक्षुस्तान् भस्मीचकार ततस्सगरः स्वपुत्रान्चि-रमनागतान्दृष््ट्वा स्वनप्तारमंशुमन्तं प्रेषयामास सच भस्मीभूतान्तान्वीक्ष्य शोकतप्तः साश्वः सन् सगराय तद्वृत्ान्तं न्यवेदयत् तेनोदन्तेन दःखस्य परां काष्ठामधिरूढः गाङ्गैर्वार्भिः तेषां तर्पणाय तपोतप्यत परन्तु भग्नोद्यमः दिवमरुक्षत। तदनु तद्वंशीयाः परमसाहसिका दिलीपादयो सुरधुनीं भुवमानेतुं यावज्जीवं प्रायतिषत तेपि वुफलोद्यमा अभूवन् । अथ गच्छति काले तस्मिन्नेेवसीर्यवंशे भगीरथो नाम राजा बभूव स च पूर्वजानां सगरात्मजानां वृत्तान्तेन नितान्तं सन्तप्तो राज्यधुरीं सचिवेषु निक्षिप्य स्वयं गङ्गानयनाय चिरमूर्ध्वबाहुः मासाहारी च भूत्वा घोरं तपोतप्यत। वर्षसहस्रान्ते च प्रीतो पद्मयोनिः तत्पुरस्तादाविर्भूय भो साहसिन् इक्ष्वाकुकुलमणे प्रीतोस्मिते तपसा वरं वृणीष्वाशु इत्यवोचत। भगीरश्च सञ्जातहर्षःसन् भोः करुणानिधे चिरात्खलुभस्मीभूता मे पितामहाः निरुदकाः क्लिश्यन्ते। तेषां च तर्पणाय यथा भगवतीं व्योमगङ्गां भुवमानेतुं प्रभवेयं तथा मामनुगृहाण इत्यप्राक्षीत् । तछृत्वा पद्मयोनिः फलिष्यति ते मनोरथः किन्तु महता वेगेनावतन्ती गङ्गा भुवमाप्लावयेत् तस्याश्चधारणय नपशुपतेरन्यः क्षमः इति प्रोच्यान्तर्दधे तदा स्वमुखोद्गीर्णसत्स्तुतिभिः प्रसन्नमानसस्य गङ्गाधरस्य साहायेन स्वकृतमहाप्रयत्नेन च व्योमगङ्गां भुवमानिनाय तत्कार्यदुरन्धरेण कृतत्वात् गङ्गा भागीरथीति व्यदिश्यते । यदुवाच भर्तृहरिः तदत्र स्मर्यते —-प्रारभ्यते नखलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्ननिहिता विरमन्तिमध्याः।

विघ्नैःपुनःपुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजना नपरित्यजन्ति ।।

रचयिता सुधर्मा कट्टे

            

अस्ति पुरा  द्वापरीयः पठनपाठनादिना  अनूचानपरंपराप्राप्त – वेदरक्षकः धौम्याचार्यः। तस्य च आरुणिरुपमन्युर्बैदश्चेति शिष्या ह्यासन्। तत्रोपमन्युञ्चाह गुरुर्गाः रक्षेति। स चोपाध्याय वचस्यादरवान्ररक्ष गाः। सोहनि गाः प्रचार्य क्षणदानुवृत्तिं उपल लक्ष्य गमनोन्मुखी सन् गुरुमुपुपेत्याभ्यवन्दत। तञ्च पीवानं दृष्ट्वा गुरुरपृच्छच्चैनं केन जीविकां कल्पयसीति। तदोवाचोपमन्युः भैक्षेणाहं पुष्टात्मास्मीति । तमुपाध्यायोब्रवीत् मह्यमनिवेद्य नोप भोक्तव्यं। तथोक्तःसः भैक्षञ्चरित्वोपाध्याय न्यवेदयत् । स तस्मादुपाध्यायो सर्वमेव भैक्षमगृह्णात्। स तथा कृत्वा पुनररक्षद्गाः अहनि परिपाल्य निशामुखे गुरुं निकषानमत्। तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा गुरुरप्राक्षीत्। त्वया चरितं सर्वमेव भैक्षमहं स्वीकरोमि तथापि पुष्टात्मा विभासि। तमुपमन्युरवीवचत् भवते निवेदयितुं पूर्वं प्रचार्य परं मदर्थं भैक्षं याचे।नैषा न्याया वृत्तिःपरेषां भैक्षोपजीविनां विरोधञ्करोषि। एवञ्कृते लोलुपो भवसि ततस्स बाढमिति वदन् दिवा सुरभ्यः परिपाल्य दिवसक्षये गुरुकुलं प्राप्य गुरुमभिवाद्य गुरोरन्तिके तस्थौ। तथाप्यकृशं दृष्ट्वा सर्वमेव भैक्षं मे निवेदयसि नाप्यन्तरञ्चरसि केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसि तदोवाच शिष्यो गुरुं एतासां गवां क्षरेणपूर्णोदरो ह्यस्मि। तमुवाच गुरुर्भवते मया नाप्यनुज्ञातं पय उपभोक्तुं अतो नैतन्न्यायं। सतथेत्युक्त्वा पुनर्गाः परिपाल्य निशा गृहमेत्य गुरोरग्रतस्थित्वा अनेमीत्। तथाप्युपाध्यायः क्षीणरहितं दृष्ट्वा उवाच वत्स भैक्षं नाश्नासि नापरं चरसि नोपभुङ्क्षे पयः केनेदानीं वृत्तिं कलप्यसि इति। स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो फेनं पिबामि यमिमे वत्साः मातृणां स्तमं पिबन्तः उद्गिरन्ति। तमाह एते वत्साः त्वदनिकम्पया प्रभूततरं फेनमुखेन उद्गिरेयुः तोषां वृत्युपरोधञ्करोष्येवं वर्तमानः। त्वं फेनमपि पातुं नार्हसि। सतथेति प्रतिश्रुत्य निराहारः पुनररक्षद्गाः। तथा प्रतिषिद्धो भैक्षं नाश्नाति। मपरञ्चरति। पयो नोपभुङ्क्ते। फेनं नोपयुङ्क्ते। स कदाचिदेवमरण्ये क्षुधार्दितः अर्कपत्राण्यभुनक्। तदीयतिक्तकठव्म्लादिभिरपगतचक्षुरन्धो बभूव। एवं भियाटमानो कूपे पपात। अथ तस्मिन्ननागच्छति सति इने च अस्ताचलाश्रये सत्युपाध्यायो शिष्यानब्रवीत्। मया सः सर्वतःप्रतिषिद्धःतस्मात्स नितान्तं कुपितः आश्रमपदं न प्रत्यागच्छति।अतः सः अन्वेष्टव्यः। ततस्स उपाध्यायो सशिष्यस्सन् विपिनं प्रतिगम्य उपमन्युमाह्वयामास भो उपमन्यो क्वासि वत्स इत एहि इति। सोपाध्यावचःप्रिश्रुत्येदमब्रवीदुच्चैः अयमस्मि कूपे पतितः। तमपृच्छदुपाध्यायः कथंत्वस्मिन्कूपे पतितः। तमुवाचार्कपत्राणि प्रभुज्य अपगतचक्षुः पुनश्चाटमानः कूपे पतितःतदा शिष्यानुजिघृक्षया क्षेमङ्करावश्विनौ स्तुहि तौ देवभिषजौ त्वच्छक्षुदातारौ इति। एवमुक्तो सः विविधैस्तवैरश्विनौ तुष्टाव। ताभिस्तुतिभिस्तुष्टावश्विनौ तत्पुरत्स्थित्वाहतुः। तुष्टौ स्वःइह तेपूपः एन खादितेन चक्षुश्मान्भवसीति। तावाह नाहं भक्षये गुरवेनिवेद्य इति। तदीयगुरुभक्त्या तदीयगुर्वाज्ञानिष्ठया प्रीतावब्रूतां त्वदीयगुरुभक्त्या प्रसन्नौ स्वः चक्षुष्मान् भव यशस्वी भवेति तमनुगृह्य अन्तर्दधिरे। तदा प्रीतो धौम्याचार्यः आह वत्स उपमन्यो अयं सर्वतः प्रतिषेधः त्वदीयगुरुभक्तिपरीक्षणाय अस्यां परीक्षायामुत्तीर्णोसि। यथा अश्विनावब्रूतां तथा यशस्वी भव सकलवेदपारङ्गतो भव। एवमाशिषा  तमतोषयत्। पश्यत  गुरुभक्तिमहिमहिमानं। यया  गुरुभक्त्या  अन्धाकरो  नष्टः   इत्यदः  न  चित्रं   यतः —    गुकारो ह्यन्धकारस्स्यात् रुकारस्तन्निरोधकः       अन्धकारनिरोधित्वात् गुरुरित्यभिधीयते। अस्य च गुरुभक्त्या बाह्यान्तरान्धकारौ निरस्तौ अहो । यद्गुरुस्सुप्रसन्नःसन्दद्यातन्नान्यथा भवेत्। इत्यस्य उपमन्युः उपमेयो बभूव।।

रचयिता — चि सुधर्मा कट्टे

।।श्रीकृष्णार्पणमस्तु।।

विश्वमञ्चे इदमत्रानुक्त्वा परिस्थातुं न प्रभवति मे चेतः । पद्यप्रपञ्चसमञ्चिता कवयः सूक्तिसुधाकरननिश्चोतद्रसचन्द्रिकया सारस्वतप्रपञ्चमुच्चकाशिरे । प्रकृतिसंस्कृत्योः सङ्गम एव कविप्रतिभाविभवं सम्भावयति । तदत्र प्रकृतिसुभगं चन्द्रमसं संवर्णयितुमीषत्प्रयासो विहितः । सोयं जनमानसं आस्वाद्यपदव्यां तथ्यमेव विहारयतीति विस्रम्भे ।।

अनेकवानरोद्योगे रामकार्येब्धिमन्थने । तमीबन्धुर्बन्धभयात्समुद्रादुदपद्यत ।।

दिनाधिनाथोपि विभात्यहर्मुखे शर्वोपरिष्टस्तु तदुत्तरेण । 

प्रायस्तरां क्लृप्तपदा हि लोके पराक्पतन्ति स्वविधानकाले ।।१।।

धावल्यतौल्यं कथमेव कुर्यां पर्यस्तगीर्वाणवचःप्रकीर्त्या ।

विस्रस्तविष्ण्वङ्घ्रिमदान्तरेण सर्वं नु निम्नं त्वमुदग्र आस्से ।।२।।

नक्षत्रबन्धुश्च कथं नु राजा विधुश्रुतस्त्वं कुमुनुदानुबन्धः ।

सोमाश्रितस्त्वं कथमेव सोमो हिमांशुनामासि कथं न्वमावसन् ।।३।। 

3. नक्षत्रबन्धुः – नक्षत्राणां बन्धुः सोम सः राजा च राजा वह्नौ नृपे चन्द्रे इति कोशोक्तेः । द्वितीयोर्थः – न इति निषेधे नक्षत्रबन्धुः क्षत्रबन्धुर्न भवति चेदपि राजा कथं भवतीति भावः ।

विधुश्रुतस्त्वं कुमुदानुबन्धः – विधुनामा कुमुदपुष्पाणां अनुरागी च इत्येकोर्थः । अपरस्तु – अनुबन्धशब्दे अनु इत्यनेन न विद्यते उः यस्मिन स इति समासे उकाररहितत्वरूपोर्थो लभ्यते । विधुशब्दे च एक उकारः । कुमुदशब्दे च द्वि-उकारः । एवं स्थिते विधुः अनुः तथापि कुमुदैस्साकं बन्धं कथं कृतावनिति भावः ।

उमया सहितो रुद्रः तमाश्रितस्त्वं चन्द्रः कथं सोमशब्दवाच्यः । यः यमाश्रयते स कथं तच्छब्दवाच्यो भवतीति भावः ।

अमा = सह । अमा सह समीपे च इत्युक्तेः । सूर्येण अमा वसन् हिमांशुनामा असीति एकोर्थः । अमा इत्यस्य मारहिततया इति यदि स्वीक्रियते तदा कथं वा मारहिततया वसन् हिमांशुनामासि हिमांसुनाम्नि मा इत्यंशोयं वर्तते इति भावः ।

त्वद्बिम्बमङ्गार्धमहारि मन्मनो वर्षासु दान्तप्रशमस्वभावः ।

दुर्मेधसां धावनबुद्धिदाता मेधाविनां नैवमसीति चित्रम् ।।४।।

बिम्बं मन्मनः अर्धमहारि । बिम्बशब्दे अर्धमकारो वर्तते लुप्तं च वर्तते इति अर्धमहारि मनोहारि अपहारि चेति लभ्यते । दान्त इव साधुस्वभावस्त्वं । दकारान्तवारिदमध्यङ्गतो प्रशमस्वभाववानिति अपरोर्थः । मेघे चलति चन्द्रमाः चलतीति प्रतीतिः दुर्मेधसामानुभविकी । मेधाविशब्दे धाव् इत्यंशो वर्तते । दुर्मेधस् शब्दे तु न वर्तते । एवं स्थिते दुर्मेधसामेव धाव् अंशरहितानामेव धावनबुद्धिदाता असीति भावः ।

तारोपहारप्रणयङ्गहारस्तथापि नीहारकरो विभासि । 

मारस्य निर्माणकरो विधातः पारं कथं यामि भवन्महिम्नः ।।५।।

ताराः हारात्मना संवलिताः हारमार्पयन् । तथापि त्वं चन्द्र नीहारकर एव विभासि । नीहारो हिमम् । नीहारशब्देन हारराहित्यरूपोप्यर्थः स्फुरति । तथा च हाररहितकरवानेवासि । मारशब्देन मृतिमानप्युच्यते । तादृशस्य विधातुस्तव महिमा कथं शक्यवचना ।

सर्वांशहृद्यं परिलम्बमानशाखावलम्बायतपल्लवस्था । 

शाखान्तराद्वीक्ष्य मधुप्रबोधा पिपीलिका चुम्बति चन्द्रबिम्बम् ।।६।।

पिपीलिका शाखान्तरिता sweet इति मत्वा पूर्णचन्द्रं चुम्बति

सौदामिनीवाहिघनस्वनाकुले बलाहके साधनसम्पदालये ।

देवेषु कर्तव्यधुरन्धरेषु तद्बभूव यन्त्रं खलु चन्द्रमण्डलम् ॥ ७ ।।

चतुर्थपादं समस्यात्वेनापि स्वीकर्तुं युक्तम् ।

केचिद्व्याचक्षतेन्दुं चुलुकिततमसं चापलाचारहेतो-

रन्येेsमन्यन्त रौद्रप्रविहृतविकृतक्रोधविन्यस्तभीतिम् ।

आहुस्त्रैलोक्यबन्धुप्रियतममधुरस्वाम्बराहारिचोरं 

मन्वे कामाग्निलेशग्लपितमलपनीयस्थितिं निष्कलङ्कम् ।।७।।

प्रणयजलधिपात्रं प्रेयसीकामसूत्रं  प्रमुदितवनगात्रं प्रीतिसम्पद्वहित्रम् ।

प्रसरदमृतसत्रं प्रौढलावण्यनेत्रं  प्रशमतरचरित्रं नौमि लोकाप्तमित्रम् ।।८।।

खरतरकरशोचिः क्वामृतस्यन्दिरोचिः ह्युपमितमितरेण स्यात्कथं न्वन्तरेण ।

विजयशरशतौघः पञ्चबाणस्य रागः न भवति भवितव्ये तुल्ययोगेत्र सव्ये ।।९।।

उपचितसितरागं तारकासम्प्रयोगं न खलु कलयसे त्वं कज्जलभ्रष्टदृष्टे ।

उदितमुदयकान्त्या तावकार्थेत्र रात्रे हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः ।।१०।।

रचयिता – सत्यवरः कट्टे

अद्य प्रातः दर्पणनाम्नी कवितागोष्ठी प्रावर्तत । अस्याः गोष्ठ्याः अध्यक्षत्वेन विद्वांसः कवयः प्रेक्षाप्रतिष्ठानस्य सम्पादकाः श्रीमन्तः बि.एन् शशिकिरणवर्याः शोभामवर्धयन् । आत्माश्रमच्छात्राः आचार्याश्च रम्याः स्वकीयकविताः प्रास्तुवन्। शशिकिरणवर्या अपि अतिरमणीयाभिः स्वरचिताभिः कविताभिः सभामतोषयन्। गोष्ठ्याः अस्याः मुद्रणमचिरादेव लोकैः संविभज्यते

• राघवेन्द्राचार्य राचूरि
• दिनाङ्कः – 02-09-2025

नृसिंह सिंहनादरिक्तदैत्यकुम्भिकुम्भकं

हिरण्यधन्यजन्यबालफालपालदोर्द्वयम्

मदीयपापलेपतापपावकाक्षियुग्मकम्

भजे सुपूर्णदोषदूर तेङ्घ्रिपारिजातकम्  ।।1

कदाचिदागताश्शुभास्ससनन्दनादिपावकाः ।

विकुण्ठिता बभूवुराप्य ते विकुण्ठरक्षकान् ।।

जितारिषट्कुवर्गकास्त रोषताम्रलोचनाः

तदाशपन् कृपालवोपि यातमाश्वधोगतिम् ।। 2।।

रजस्तमोविलीनविष्णुपादमूलवर्जितम्

सुराहुजिह्वयोपरक्तचन्द्रमण्डलोपमम्

विदोषजालकालितं समस्तलोककण्टकम्

भवेत् त्रिजन्म भीकरं नृलोकदोषगोचरम् ।।3।।

इतीह शापतापितौ भभूवतुर्मदोत्कटौ

विकुण्ठधामपालकौ जयान्तविष्णुपार्षदौ ।

अमुक्तधामसंस्थितावतो न चाप्ततामसौ

दितेस्सुतत्वमापतुर्सुकश्यपात्मजावुभौ ।। 4

वराहवक्त्रतोत्रशस्त्रघातरूक्षराक्षसं

हिरण्मयाक्षनामकं मृतं समीक्ष्य विस्फुरन् ।

मदीयशूलभिन्नतुण्डमाशुसोदरान्तकं

विधाय तर्पये निजं प्रियानुजं त्विति ब्रुवन् ।।5

जटाप्रभाविभावितांशुमालिनव्यशोभया

हिरण्यकस्तदग्रजो चचार दुश्चरं तपः

विधिस्तुतोष तेन तस्य काङ्क्षितं वरं ह्यदात्

वरोर्जितो हिरण्यकोप्यभून्महाबलान्वितः ।। 6    

विजित्य सर्वदिग्गणं सुरासुरोरगादिकं

पिशाचयक्षराक्षसान् तथा च सिद्धचारणान्

ऋषीन् पितृन् च हिंसयन् मनूनपि प्रकम्पयन्

समस्तलोकशासकोह्यभूत् स चण्डशासनः ।। 7

तथापि विष्णुपार्षदो ह्यभूत्तदीयपुत्रकः

प्रकोपितेन तेन वध्य एष इत्युदीरितो

मनो हि बन्धमोक्षयोर्निदानमस्ति विद्यताम्

न सन्ति विद्विषः समं मनो हरौ विधित्सताम् ।। 8

जहीह भावमासुरं भजस्व देवमात्मगम्

कुरुष्व योग्यतानुगं स्वहृद्यनन्तधारणम् ।

न केवलं ममेश्वरो तवापि चेश्वरो ह्यसौ

इतीह धैर्यसंयुतं वचश्च तेन भाषितम् ।। 9  

(कदापि) (क्वास्ति) मन्दभाग्य यर्हि विद्यते स ईश्वरः

कुतोद्य न प्रदृश्यतेत्र यद्यसौ हि सर्वगः ।

हरामि ते शिरोधुना त्वदीश्वरोवतान्निजं

समीरयन् स्वमुष्टिघातमाददेच्छछर्दिपे ।।  10

(तदात्म)(ब्रह्म)भाण्डविस्फुटन्निनादजो नृकेसरी

ददार संपतन्तमाशु खड्गहस्तमद्भुतम् ।

नखाग्रगृध्रराजतुण्डखण्डितोरगप्रभं

वमद्दुरुक्तिजालतीक्ष्णदुर्विषाग्निमुल्बणम् ।। 11

उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् ।

नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ।।

उग्रं ह्युग्रनखत्विषा प्रमुषिताज्ञानान्धकारापदं

वीरं घोररिपुप्रचण्डनिनदप्रध्वंससर्वाननम् ।

मुत्योर्मृत्युमनन्तसौख्यदमहाविष्णुं नृसिंहाकृतिं

वन्दे भद्रमभद्रभीषणमहं प्रत्युज्वलन्तं हरिम् ।। 12

इति श्रीराघवेन्द्राचार्यकृतं नरसिंहावतारवर्णनम्

डा. राघवेन्द्राचार्यः राचूरि

निदाघवर्षाहिमशीतशैशिरम्

वसन्तमत्यन्तसुगन्धवासितम्

सर्वर्तुशोभाञ्चितपूर्णषड्गुणं

नमामि गोपीसुतमादिपूरुषम् ।।

वसन्तः

अशोकताम्राधरपाणिपल्लवः

सशोकगोपीवनिताविनोदः

लसन् स मायूरसुपिञ्छमौलिः

वसन्तगोपालकबालमौलिः

निदाघः

स तप्तवातागमदीपितस्मरः

सवल्लकीकाकलिगीतनिस्वनः

सचन्दनाम्बूत्कलितातपक्लमो

निदाघरूपोsनुमताङ्गनागणः।

वर्षाः

सुज्ञानतोयाक्तसुभक्तमानसः

प्ररूढभक्त्त्यङ्कुरश्रीनिकेतनः ।

तटित्प्रभोद्दीपितपुण्यकीर्तनो

वर्षर्तुलीलोल्लसतीह माधवः ।।

शरत्

विकचकुसुमरम्यं गोपिकामञ्जुलास्यं

मधुप इव समोदं चुम्बनाप्तप्रमोदं

विरचयति स पुत्रो गोपिकाया निशासु

शरदिवकृतगात्रः श्रीनिवासोमलासु ।

हेमन्तः

तुहिनकिरणशुभ्रः शुक्लशीतांशुगर्भः

दितिकुलकृतशिक्षः गोत्रभिद्गोत्ररक्षः

कविजनकृतमोदः कामिनीबन्धुरेषः

निजजनपरितापं हन्ति हेमन्तरूपः

शिशिरः

शशति कुजनदुष्टस्थाणुशोभाविशेषः

ह्युदयति शिशिरेस्मिन् शीर्णपर्णावसादः

भुवि सुजनकुलानां पुण्यसंरक्षितानां

स्वमथितसुमानां पद्मिनीनां विकासः ।।

समारोपः

ऋतुगणगुणगानं कृष्णभावेन चीर्णं

कविहृदयविनोदं भूयसे भूयतान्मे ।

न च कुकविनिन्दा संपतेत् शीर्ष्णि कर्तुः

शरणजनरिरक्षादीक्षरामैकभर्तुः ।।

वृत्तम् – इन्द्रवज्रा

कवनम् – डा. राघवेन्द्राचार्यः राचूरि, प्राध्यापकः, आत्माश्रमगुरुकुलम्

हरयेनमः, सर्वाभ्यो देवताभ्यो नमः, सर्वेभ्यो गुरुभ्यो नमः, नमः सभायै

केभ्यश्चित् दिनेभ्यः पूर्वं अस्माभिः श्रीरङ्गपट्टने कावेर्याः दर्शनभाग्यं प्राप्तम् आसीत् । ततोपि मैसूरुनगरे रोगमोचनधन्वन्तरिदर्शनं च संपाद्य ततो गर्गेश्वरीक्षेत्रे बृहल्लिंगाकारेण स्थितस्य महारुद्रदेवस्य च दर्शनं कृतम् । ततश्चात्राणामौस्तुक्यमालक्ष्य गगनचुक्कीप्रपातस्य वीक्षणार्थं च प्रस्थितम् । सर्वत्र निरन्तरं महत्याः वृष्टेः कारणात् नद्यां प्रभूतं जलमासीत् । तत्र नद्याः अवस्थात्रयम् । पातात् पूर्वं नदी अत्यन्तं शान्ता इव आलक्ष्यते स्म । यदा तु पश्चात् यदा पर्वतशिलाः सङ्घट्ट्य अधोधः प्रपतति तदा तस्याः वेगः शक्तिः च विज्ञायतेस्माभिः । पश्चात् सरभसं स्यन्दन्ती सा जीवनदानाय अस्माभिरज्ञातान् स्वाभीष्टदेशान् समञ्चति । एवंभूतायाः मातुः कावेर्याः शभावर्णनं कतिपयैः पद्यैः अत्र चिकीर्षतमस्ति । कृपया विदांकुर्वन्तु सर्वे रसिकाः ।

प्रपातात् पूर्वं शान्तस्थितिः पश्चात् सरभसं प्रपातः

स्रोतस्विनी सज्जनमानसाभा दुर्बोधभावाचलचित्रशोभा ।

सङ्घट्टिनी पर्वतपातवेगा प्रवालमालेव विभाति शुभ्रा ।। 1 ।।

पतिगृहं विविक्षन्त्याः वध्वाः इव नदी तलमेलनाय प्रसर्पति

सीमन्तिनी मातृगृहात्स्वभर्तुर्निवेशवेशाय समञ्चतीव ।

गम्भीरवेगाञ्चितचारुभावा तलप्रसङ्गाय पतत्यधोधः ।। 2 ।।

प्रपातकाले रङ्गस्थलारूढा स्वालङ्कृता नर्तकीव प्रतिभाति

सुफेनहासा ससमुद्रघोषा सौदामिनीशुभ्रलसद्दुकूला ।

संगीतचर्याभिनया सुरङ्गस्थलाधिरूढा नवनर्तकीव ।। 3 ।।

मोक्षसंपादनाय भुवमवतीर्णा तपस्विनी इव

दिव्याङ्गना मोक्षफलोदयाय बुभूषती भूतलजन्मधन्या ।

तपोभिरुग्रैः पृथिवीतलेस्मिन्नुपासनाशा मुनिकन्यकेव ।। 4

शिष्टरक्षणदुष्टशिक्षणस्वभाववर्णनम्

निःस्यन्दमाना भुवि भूधराग्रात् दुर्भूरुहान्भङ्गमुपानयन्ती ।

नम्रस्वभावानवनामयन्ती शिष्टान्यरक्षान्यविधानशिक्षा  ।। 5 ।।

क्वचित् विकीर्णा क्वचित् प्रकीर्णा

संस्पृश्य देशानुपलप्रकीर्णान् विशीर्णतां याति कदाचिदेषा ।

पुनः समान् प्राप्य तलप्रदेशान् सुप्रेक्षणीया भवतीह फुल्ला ।। 6 ।।

अस्याः जनप्रियतायाः कारणम्

गाम्भीर्यवैशाल्यगुणे समानं भावं विधत्ते जलधेस्सदैव ।

लावण्यमस्याः जलधेस्तु नैव प्रियं जनानामिति पक्षपातः ।। 7 ।।

सागरस्य वार्धित्वं किं औपचारिकम्

पुष्णाति लोकान् स्वजलेन नूनं वार्धित्वमस्या न तु सागरस्य ।

जनोपकारानुगुणं प्रवृत्तिः नाम्नां स्ववाच्येष्विति तथ्यमेव ।। 8 ।।

।। श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।।