अम्बरीषः

अम्बरीषो महाभागः सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ।।

मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसम्मतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ।।

वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्टवत् स्मृतम् ।।

स वै मनः कृष्णपदारविन्दयोर्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने ।

करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ।।

श्रीमद्भागवतम्,नवमस्कन्धः,षष्ठोऽध्यायः ३,४,५ श्लोकाः
आदिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना । ददाह कृत्यां तां चक्रं कृद्धाहिमिव पावकः ।।

टेकते मे स्वान्तपथे नाभागतनूजः विष्णुपाणिनुन्नसुदर्शनरक्षितः तपोगभस्तिसूर्यः आनन्दितानन्दः चन्दनाङ्गदः अम्बरेश इव भ्राशमाणः शम्बरारिपत्तनगतरथः सम्भप्रादुर्भूतनरहरिपदासक्तः ऐक्ष्वाकुरम्बरीषाह्वयः । सोऽयम् अध्यैष्ट श्रुतिस्मृतिनेत्रान् शास्त्रग्रन्थान् । इयाज देवद्रविणानि । अपारीत् पितॄन् । प्रावृषेण्याभ्रसमवाग्झरीः जनपापपयस्पाशाग्राही अंशुमालीव विभ्राजमाणः छान्दसोऽयं बाहुजः कदाचित् कृतैकादशीव्रतः पारणाय दुर्वाससमतिथिं मेने । तपश्चणः कणकणेषु दृष्टदेवरूपः द्वादशीप्रत्यूषे स्नातुमभ्यटेकत । चिरादनागते सति तपस्विपुङ्गवे व्रतभङ्गसाध्वसात् स्वीचकार दैत्यारिपादकीलम् । ज्ञातवृत्तान्तः ऋषिः अवकृन्तयतित्वा सटां विससर्ज रक्षः । सैकक्षणे पाटलकोमलवनमालिकरप्रयुक्तः अमिताहस्करप्रतिमतीक्ष्णारहस्रवान् दुष्टेरदृष्टः सुदर्शनः अमोडत् राजघ्नम् । ततः दुर्वाससं हिंसितुं परिवर्तितमार्गः तमधावयत् । भीत इव भगवत्पादरजोभिषिक्तो व्रती ब्रह्माणमुपाटिटेक । पदं मदीयं सह क्रीडावसाने विनाशमुखं याति येन तन्नुन्नं कोऽपि न रुणद्धि ऋते आदिदेवमिति धात्रा श्रुतवाक्यः प्रपेदे लोकशङ्करं त्रिशूलकरम् ।

वयं न तात प्रभवाम भूम्नो

भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः ।

यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशाः

सहस्रषो यत्र वयं भ्रमामः ।। (श्रीमद्भागवतम्,नवमस्कन्धः,षष्ठोऽध्यायः)

इत्युक्तः साक्षात्किरीटिनं भक्तकुन्दविकासचन्द्र इव भ्लाशमाणं तत्पादमूले पतितः सुदर्शनापचितिं ययाचे । अहं भक्तपराधीनः अतः विराजं पद्यतामित्यूचे । पश्चादम्बरीषपादमापन्नः तेन निवारितसुदर्शनतापः भूपकीर्त्यै तं तुष्टाव । एवमनुध्यायन् विष्णुं कालान्तरे वैकुण्ठद्वास्थानुमतः सन् अद्यापि रमते विष्णुपदे ।।

टेकते – टिकृ गतौ

वीराभिमन्युः

देदीप्यते मे चित्तरङ्गे भारद्वाजद्रौणिदौर्योधनिधार्तराष्ट्रैकहिंस्रः अर्जुनसुभद्रामन्दानन्दः अभ्यस्तविद्यास्त्रः कृष्णात् कार्ष्णिः प्रतिदिवसोपजायमानोदयः पाण्डवलक्षणोपबृंहितः पुत्रीभूतपरीक्षित् कौरवपर्वतद्युमणिः भेरीव सकलज्ञातस्वनः कुमारः सौभद्रो नाम । उपमितनवेन्दुवंश्यप्रदीपः दारकृतोत्तरः पद्मव्यूहस्फोटकः सदसत्प्रीत्यप्रीतिकरणेन उपमितेन्दुद्युमणिः सः श्रुतपद्मव्यूहोत्क्रमणः अर्जुनेन अवायत् भियम् । अकोकत विद्याम् । नित्यमच्योतत् स्वभक्तिसस्यम् । अरोठदरिचक्रम् ।

आजिदिग्गजानामपि भीकरे समरे एकः प्रविष्टो ह्यष्टादशहायनः सिंहशावक इव बलिष्ठसंहननः लक्ष्मणमलक्षमं विदधौ । बाणैः प्रस्वेदितकुरुभारद्वाजाङ्गप्रवीरः तैः कपटेन पटुतरं छेदितगात्रोऽपि पटुतया तान् न्यरुणत् । विधिभ्रूविभ्रमेन तैः पापैः वञ्चतः धरामश्लिक्षत् । हीनप्राणस्यापि समज्ञा व्याश्नुते अधुनापि ! अतः

महात्मनां कीर्तिरलं जीवत्येव भवेन्नहि ।

गुणबाहुल्यवन्नॄणां मरणेऽप्यापगायति ।। (मदीयः श्लोकः)

टिप्पणी

कार्ष्णिः – अर्जुनः । तदुक्तम् –

व्यासार्जुनाग्निहरिकोकिलकाकशूद्रतामिस्रयक्षकलिनीलगुणेषु कृष्णः इति भास्करः

द्युमणिः – द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विभावसुः इत्यमरः

उपमितनवेन्दुवंश्यप्रदीपः – नवश्चासाविन्दुश्च नवेन्दुः । नवेन्दोः वंशः नवेन्दुवंशः । नवेन्दुवंशे भवाः नवेन्दुवंश्याः । दिगादिभ्यो यत् (४.३.५४) इति यत् प्रत्ययः । नाम उदयमानचन्द्रवंशप्रसूतयः । नवेन्दुवंश्यानां प्रदीपः नवेन्दुवंश्यप्रदीपः । कृष्ण इत्यर्थः । उपमितः नवेन्दुवंश्यप्रदीपः येन (अभिमन्युना) सः उपमितनवेन्दुवंश्यप्रदीपः ।

अकोकत विद्याम् – विधिपूर्वकं गुरुमुखात् विद्यां जग्राह । कुक आदाने ९१ इत्यतो लङात्मनेपदम् ।

अरोठत – रुठ प्रतिघाते ३३६। प्रतिघातः पीडनम् । अपीडयदित्यर्थः ।

नित्यमच्योतत् स्वभक्तिसस्यम् – स्वस्मिन् विद्यमानभक्ताख्यसस्यं सदा आसिषेच । च्युतिर् आसेचने ४० । आसेचनम् – आर्द्रीकरणम् । ईषत्सेकः ।

अवायत् – शुष्कं चकार । ओवै शोषणे ९२१

समज्ञा – कीर्तिः । यशः कीर्तिः समज्ञा च इत्यमरः ।

व्याश्नुते – प्रसरति । वीत्युपसर्गात् अशू व्याप्तौ १७२७

महात्मनां कीर्तिरलं जीवत्येव भवेन्नहि । गुणबाहुल्यवन्नॄणां मरणेऽप्यापगायति ।। (मदीयः श्लोकः)

महात्मनां यशः तेषु जीवत्स्वेव प्रसरतीति न । किन्तु गुणस्य बाहुल्यं येषां नराणां वर्तते तेषां मरणे सत्यपि गङ्गावत् प्रसरति

विदुरनीतिः

।। श्रीः ।।

श्रीजयतीर्थगुरुभ्यो नमः

भारतं भारुचं भीरुभूरुहाघविघतकम् ।

भेदकं संशयस्यातिबोधकं नौमि सच्चिताम् ।।

विदितचरमेव समेषां यत् महत्वाद्भारवत्वाच्च महाभारतमुच्यते इति । महाभारतमितिहासः । वेदवेद्यप्रणीतमिदं पञ्चमवेदेन परिगण्यते । अदोऽष्टादशपर्वयुतम् । अष्टादशपर्वयुतोप्यष्टापद इव सुवर्णयुतो महतीं प्रतिष्ठामाटेकते । इतिहासेऽमुके बहवः प्रमुखाः भागाः भवन्ति । यथा- गीता विष्णोर्नामसहस्रं विरोटोद्योपर्वणी इत्यादयः । तेषु भागेषु विदुरनीतिरप्यन्यतमा । नयतेः क्तिनि परे निष्पन्नः नीतिशब्दः, मार्गदर्शनमित्यर्थः । विदेः कुरचि परे निष्पन्नः विदुरशब्दः, वेदनशीलः इत्यर्थः । विद्यारतेर्विदुरो नाम तस्य इति निर्णयोक्त्या तस्य विद्यारतेः विदुरस्य या नीतिः सैव विदुरनीतिः इत्याभण्यते । धृतराष्ट्रो धृतराष्ट्रः यदा सञ्जयं सम्प्रेष्यं सम्प्रेष्य पाण्डवान् प्रति, तस्यागमनोत्तरं पाण्डवेङ्गितमविजानमानः व्याकुलीभूतः निर्निद्रः विदुरं शरणं आपेदे । ततः स उपादिदेश विदुरः । सैव विदुरनीतिः । तत्रादौ पठ्यते । –

अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनं ।

ह्रतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ।। महा,उद्योगपर्व,प्रजागरपर्व,15 ।।

ये ह्यभियुक्ताः प्रतिस्थिताः बलवद्भिः ये च दुर्बलाः साधनहीनाश्च तथा अपहृतश्रियः ये च कामुकाः चाराश्च तैः रात्रिर्निर्निद्रया ह्रियते । अदश्चाद्यं पद्यं विदुरनीतेः । अधुना विदुरो यमुपदिशति स ह्येतानि पद्योक्तविशेषणानि सर्वाण्यर्हति । यथा – धृतराष्ट्रः – बलवताभियुक्तः पाण्डवाभियुक्तः दुर्बलः पाण्डवसमानबलरहितः साधनहीनः हृतस्वः हृतमानः कामी दुर्योधनपरमविश्वासी चोरः परराज्यचोरः अतोऽधुना जागर्ति क्षपायाम् । अनेनैतद्विज्ञायते नैवं जनैः सम्भूयेत । बलवदभियुक्तो न स्यात् बलमोजो ज्ञानबलं च ज्ञानबलैः ज्ञानवृद्धैः येऽभियुक्ताः ते प्रजाग्रति । इत्थमियं नीतिः सर्वतोमुखतयाऽध्वदर्शिका भवति । अन्यदप्युदाहरणमभिलक्षयामहे ।

अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च ।

पराक्रमाश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ।। महा,उद्योगपर्व,प्रजागरपर्व,106

श्लोकेऽस्मिन् पुरुषलक्षणं विशिनष्टि अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा मेधा कौल्यं साधुकुलोत्पन्नता दमः इन्द्रियनिग्रहः श्रुतं अधीतिः पराक्रमः धैर्यम् अबहुभाषिता स्वल्पभाषिता यथाशक्ति दानं शक्तिमनतिक्रम्य दानशीलता कृतज्ञता कृतार्थता एत अष्टौ पुरुषं द्योतयन्ति । एवमेषा नीतिः समेषामुपकर्त्री ।।

श्रीकृष्णार्पणमस्तु

टिप्पणी

भारुचम्– भाः ज्ञानं रोचयतीति दीपयति भारुक् अन्येभ्योपि दृश्यते इति क्विप्

भीरुभूरुहाघविघातकम्– भीरवः ये भूरुहाः जनाः (भुवि रोहन्ते रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च) तेषामघविघातकम् पापनाशकम्, भारतम्

सच्चिताम्– सती चिद्येषामिति सच्चितस्तेषाम् साधूनाम्

अदः– अदसः प्रथमा , इदं इत्यर्थः

अष्टापद इव सुवर्णयुतः– अष्टापदं सुवर्णम् । अष्चसु लोहेषु पदं प्रतिष्ठा इति अष्टापदम् तद्वत् सुवर्णयुतः सु शोभनवर्णैः पदैः युतम् भारतम्, सु शोभनवर्णेन (color) युतं सुवर्णम्

आटेकते– आङो टेकृ गतौ इत्यतो लट् आवहति इति भावः

अमुके – अस्मिन्

नीतिःस्त्रियां क्तिन् 3.3.94

विदुरःविदिभिदिच्छिदेः कुरच् 3.2.162

निर्णयोक्त्या– महाभारततात्पर्यनिर्णयोक्त्या

आभण्यतेभण शब्दे इत्यतो यकि निष्पन्नं रूपम्

धृतराष्ट्रः– धृतं राष्ट्रं देशः येनेति भावः । राष्ट्रं तु विषयः सोपि युक्तो ग्रामैः शताधितकैः इति मेदिनी

सम्प्रेष्यम्सम्पूर्वात् ईष उञ्छे इत्यतो ऋहलोर्ण्यत् 3.1.124 इति ण्यत् , दूतं इत्यर्थः ।

सम्प्रेष्यसम्पूर्वात् प्रेषृ गतौ इत्यतो, समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्‌ 7.1.137 इति ल्यप्

इङ्गितम्-अभिप्रायः मनोभावः इगि गतौ इत्यतो नपुंसके भावे क्तः इति क्तः

जागर्तिजागृ निद्राक्षये इत्यतो लट्

नैवं जनैः सम्भूयेत – जनैः नैवं भवितव्यम् । सम्पूर्वात् भवतेर्यकि निष्पन्नं रूपम्

प्रजाग्रति – प्रपूर्वात् जागृ निद्राक्षये इत्यतो लड्बहुवचनम्

अध्वदर्शिका – मार्गदर्शिका

अभिलक्षयामहे– अभिपूर्वात् लक्ष दर्शनाङ्कयोः

बहुभाषिता – Chatterbox

संस्कृतसंस्कृतिप्रतिफलनम्

।। श्रीः ।।

।।श्रीजयतीर्थगुरुभ्यो नमः।।

निश्चप्रचं एव यत् भारते सुमधुरसरसभरितसर्वभाषोत्पादकगीर्वाणवाणी संस्कृतभाषा साम्प्रतं अपि अस्ति । अस्मिन् लोके विचक्षणैः मन्यते यत् संस्कृतभाषा प्रायः सर्वासां भाषाणां जनयित्री एव । सा भाषा देवभाषा विद्यते तदुक्तं “संस्कृतं नाम दैवी वाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः” ग्रीक्,चैनीस्,लाटिन्,आङ्ग्ल इत्यादयः भाषाः संस्कृतादेव अभवन् । संस्कृतं सर्वदा नित्यं । अन्याः भाषाः अनित्याः इति अधिकृत्य उपनिषदि उक्तं वर्तते “वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् मृत्तिकेत्येव सत्यम्” वेदव्यतिरिक्तं सर्वं नामधेयं केवलं वाचा आरभ्यते इति विकाररूपं । मृत्तिका इत्यादि संस्कृतनाम एव नित्यम् ।

भाषासु विलक्षणं ससंस्कृतम्

भाषासु विलक्षणं भासते संस्कृतं किमर्थं नाम – वयं एकशब्दोच्चारणानन्तरं तथैव स्पष्टतया दोषं विना लिखाम, यथा सर्पः इति उच्चारणं कुर्मश्चेते वयं सर्वे अपि सर्पः इति एव लिखामः परन्तु अन्यां भाषायां तथा न भवति यथा अङ्ग्ल भाषायां Snake इति उच्चारणं कुर्मश्चेत् लेखनसमये तत्र भेदः दरीदृश्यते केचन Snak इति लिखन्ति अन्यः Isnak इति लिखन्ति अत्रैव ज्ञायते अन्याः भाषाः अस्मिन् विषये स्थिरतां न प्राप्नुवन्ति । तथा एकैकशब्दस्य अन्यभाषासु तत्तवस्तुभ्यः अन्वर्थसंज्ञा न भवति यथा संस्कृते लेखनी इत्यत्र लिख अक्षरविन्यासे विन्यासे इत्यस्मात् धातोः लिख्यते अनेन इति लेखनी तथा लेखनी इति अन्वर्थसंज्ञा भवति परन्तु आङ्ग्लभाषायां pen  इत्यत्र अर्थज्ञानमेव न भवति ततः Pen इति अन्वर्थसंज्ञा न भवति इति स्पष्टमेव ज्ञायते ।

संस्कृतस्य बहुमुखत्वम्

संस्कृते गणितं,तन्त्रज्ञानं,गणकयन्त्रानुकूलविषयाः चित्रितानि सन्ति । अद्य नासा (NASA) सम्शोधनमकरोत्, संस्कृतपठनेन विज्ञानगणितयोः ज्ञानं अभिवर्धते । तथा संस्कृतपठनेन सम्भाषणेन च मेधाशक्तेः अभिवृद्धिः भवति इत्यपि साधितवन्तः । संस्कृतं भाषाचिकित्सायां सहायं करोति ।

एकः नासाविज्ञानी Forbes इति स्वसंशोधने इत्थं वदति – संस्कृतभाषाव्यवहारेण मनसः एकाग्रता बृंहति इति ।

सर् विलियम् जोन्स् इत्येकः विज्ञानी संस्कृतं,ग्रीक्,सेल्तिक्,लाटिन्,गातिक् तथा प्राचीनपर्शियन् इति षट्त्सु भाषासु सादृश्यं आविश्चकार, सः कल्कतानगरे स्वसंभाषणे “संस्कृतस्य रमणीयं शरीरं वर्तते, ग्रीक् भाषापेक्षया निपुणतरं वर्तते च लाटिन् अपेक्षया  स्थिरता वर्तते”  इति अवदत् । आङ्ग्लभाषा संस्कृतादेव उत्पन्ना इति सः अवदत् यथा (Mother) मदर् इति मातृशब्दात् उत्पन्नम्  । (Brother) इति भ्रातृशब्दात् आगतम् इति एवं निश्चयेन सः अप्रकटयत् ।

विल्लियम् मारिस् एकः बहुभाषी प्रमाणपुरस्सरतया – देवः इति अयं शब्दः संस्कृतात् अन्यभाषायां कथं विकारं आप इति इत्थं वदति , देव इति लाटिन् भाषायां देय्यूस्(Deus) ,ग्रीक् भाषायां तेय्यूस्(Theous) , लितानियं भाषायां देवास्(Dewas) ,ऐरिश् भाषायां दिया(Dia), प्राचीनपर्शियन् भाषायां दैव्स्(Diews) इत्यपरिवर्तत इत्येवं प्रकारेण संस्कृतस्य महिमानं प्रकाशयति तथा संस्कृत गौ इति शब्दः जर्मन् भाषायं गौः इत्यस्थ मृदुव्यञ्जनः गकारः खु इति विकारं प्राप्य (Kuh) इति रूपं भवति (गौ=kuh=cow)। पुरातत्वशास्त्रप्रमाणेन देवनागरीलिपी इन्डस् सरस्वती सभ्यदे १९०० क्रिस्तशताब्दे आसीत् । अस्माकं यथा देवाः सन्ति इन्द्रः (thunderbolt) सरस्वती (Knowledge)तथा एव ग्रीक् भाषायं Zeus इति सः इन्द्रवदेव इति कथयन्ति तथा Athena सा सरस्वतीवदेव इति अनुकुर्वन्ति । परन्तु तेषां प्रत्येकता न विद्यते ।

सर्वशास्त्रेपकारकं संस्कृतम्

सर्वशास्त्रोपकारकं संस्कृतं इति विदितमेव अस्ति । गुरुत्वाकर्षणशक्तिः इति विषये ऋग्वेदे दशममण्डले इत्थं वर्तते – सवितायन्त्रैः पृथिवीमरंणातस्कम्भेन सविता द्यां अदृम्हत इति वेदे स्पष्टमेव दृश्यते एवं प्रकारेण सौष्ठवेन ज्ञायते संस्कृते विज्ञानं अस्ति इति यथा संन्ध्यावंदने आचमनं किमर्थं कुर्मः इति चेत् अस्माकं देहे एलक्ट्रोलिसिस् सम्यक् भवति तथा करन्यासे अङ्गुलीनां घर्षणेन सर्वे प्रतिशेधशक्तयः देहात्बहिः निस्सरति इति अमेरिकायां शोधितवन्तः।।

संस्कृते गणितशास्त्रम्

पाश्चात्यगणितज्ञाः एव शून्यं आविश्कृतवन्तः इति पण्डितैः मन्यते परंतु ततः प्राक् एव 200BC शताब्दे – गायत्रे षड्सङ्खामधर्मे अपनीते द्वयङ्के
अवशिष्टस्त्रयस्तेषु
रूपपमनीय द्वयङ्कार्धः शून्यं स्थाप्यं ।। इति

तदनन्तरमेव पाश्चात्यविद्वद्भिः आविष्कृतमिति अनेन प्रमाणेन स्फष्टमेव ज्ञायते तथा अत्र
संस्कृतच्छन्दसि गणितं व्यक्तमस्ति । गणितशास्त्रे pi इत्यस्य मूल्यं पाश्चात्यगणितज्ञाः इत्थं
वदन्ति – 3.1415… इति वदन्ति परन्तु अस्माकं भारतीयगणितज्ञेन आर्यभटेन उल्लिखितं
वर्तते –चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्ठिसेथा सहस्राणाम्।
अयुतद्वयं विष्कंभस्य आसन्नो वृत्तपरिणाहः।।

अत्र इत्थं वदन्ति- 62832/20000= 3.1416 इति।। अत्र आर्यभटाय संस्कृतज्ञान विना pi
तस्य मूल्यं गणयितुं न शक्तोसीत्।।

संस्कृतस्य पूर्णता

संस्कृतं सर्वदृष्टिकोणेन पूर्णं अस्तीति अस्माभिः विज्ञायते एव। शशिना सह याति कौमुदि इति रीत्या एव भाषाः सह व्याकरणं याति। प्रत्येकभाषाभ्यः व्याकरणं वर्तते एव, परन्तु संस्कृतव्याकरणं विलक्षणं भासते तत्रापि पाणिनीयव्याकरणं सूर्य इव प्रकाशते। ब्लूम्फील्ड् (Bloomfield) इति एकः विदेशीयः स्वशोधने – पाणिनीयव्याकरणम् एकः महान्मनुष्यचातुर्याणां स्मारकः तस्मिन् अशेषविषयाः अन्तर्गताः अद्यापि काः भाषाः अपि एतादृश निपुणतया न उपक्लृप्ताः इति वदति। अनेन संस्पाकृतव्याकरणनेन अन्यासां भाषाणां व्याकरणानि अपि वयं रचयितुं पारयामः इति इदं संस्कृतव्याकरणस्य वैशिष्ट्यम् । संस्कृतव्याकरणं अद्यतन सङ्गणकविधिविभाषायै अत्यन्तं उपयुक्तं विद्यते।।
उपसंहारःआभिः रीतिभिः संस्कृतसंस्कृतेः सर्वत्र प्रतिफलनं अस्त्येव इति सुष्ठु विज्ञायते। अस्माकं विचाराधाराधुरीणाः सन्तोषितसरस्वत्यः महापुरुषाः भारते संस्कृतस्य कीर्तिध्वजं उत्तोलितवन्तः इति मन्यामहे। अतो नास्त्यत्र संशयलेशोपि संस्कृतं सर्वभाषायाः जननीति विषये।।

।।श्रीकृष्णार्पणमस्तु।।

टिप्पणी

भाषाचिकित्सायाम् – Speech Therapy.

नासाविज्ञानि – NASA Scientist.

सर् विल्लियम् जोन्स् – Sir William Jones.

संस्कृतं,ग्रीक्,सेल्तिक्,लाटिन्,गातिक् तथा प्राचीनपर्शियन् – Sanskrit, Greek, Selthic, Latin,Gothic and Old Persian.

विल्लियं मारिस्– William Morris.

पुरातत्वशास्त्रप्रमाणेन – Archaeological Evidences

इन्डस् सरस्वती सभ्यदे – Indus- Saraswati Valley Civilization

गुरुत्वाकर्षणशक्तिः Gravitational Force

एलक्ट्रोलिसिस् Electrolysis

प्रतिशेधशक्तयः Negative Energy

पाणिनीयव्याकरणम् एकः महान्मनुष्यचातुर्याणां स्मारकः तस्मिन् अशेषविषयाः अन्तर्गताः अद्यापि काः भाषाः अपि एतादृश निपुणतया न उपक्लृप्ताः – Paninian Grammar is one of the greatest monuments of human intelligence. Every minute detail is explained, no other language till now is described so perfectly.

सङ्गणकविधिविभाषायै– Computer Programming Languages

उत्तोलितवन्तः– Hoisted

।।श्रीकृष्णार्पणमस्तु।।

सकलसार्धशतकोटिभारतीयहृदयामोदी श्रीनरेन्द्रमोदी

श्रीगुरुभ्यो नमः। श्रीलक्ष्मीनारायणाय नमः । श्रीजयतीर्थगुरुभ्यो नमः । श्रीयदुपत्याचार्यगुरुभ्यो नमः ।

राराज्यते मे स्वान्ते सकलाधुनिकधरणीपतिसमभिपूजितशासनः भारतजननीगिरिकन्दरप्रसूतिः, मोदी सज्जनानाम्, अमोदी इतरेषां, माधवाशीर्वादपुष्टाङ्गः, सद्भिः कृतसङ्गः, आश्रितमुरारिशङ्करादिसुमनःपदः गाङ्गतरङ्ग इव देदीप्यमानः भगीरथ इव गीर्वाणतरङ्गिणीपथप्रवृत्तः भारतप्रियप्रधानसचिवो नरेन्द्रमोदी नाम । यद्यपि बहुवक्तव्यं तथापि यथामति श्रीनरेन्द्रमोदिनः उद्गमः,व्यक्तित्वं,तत्कृतभारतयोगदानं,वैशिष्ट्यं,नवभारतशिल्पित्वम् इति बिन्दुपञ्चकमाश्रित्य प्रस्तौमि

  • उद्गमः

सोऽयं बडनगरे हीराबेहेन्-दामोरददासदम्पत्योः लब्धजनिः गुजरातधेनुपयसां रसज्ञः बाल्य एव शालाप्रवृत्तः विरामे स्वतातस्य चायविक्रायकापणे परिवेशकवृत्तौ प्रवृत्तः समजनि । किशोरभावं परित्यजन् राष्ट्रीयस्वयंसेवकसङ्घे (आर्.एस्.एस्) प्रातरुत्थापन-चायदान-प्रातराशपरिवेशनकर्म सबहुमति प्रसन्नः सन् व्यधात् । ततः राष्ट्रीयस्वयंसेवकसङ्घ एव सम्मार्जनकर्म आकारि । ततश्च गेहं पर्यत्यजत् । हैमवते गिरौ साधुभिः सह नीतकालः भगवद्भक्त्यङ्कुरं साधुसहवासमेदुरेणावर्धयत्। पश्चात् अलङ्कृतगुजरातमुख्यमन्त्रिपदः अचिरात् भारतप्रधानमन्त्रित्वमापत् ।।

  • व्यक्तित्वम्

साधुस्वभावोऽसौ भारतजनन्याः तनयः अनारतं देशोन्नत्यै यतमानः बालेषु हार्दभाववान् सर्वान् भगिनीभ्रातॄन् मन्यमानः आरब्धान्तगामी आफलोदयकर्मा प्रजानां रक्षणाद्भरणात् पितृवद्विराजमानः नायकगुणानामाकारः भारतीयान्तरिक्षसंशोधनसंस्थायाः (इसरो) विज्ञानिनः चन्द्रयानवैफल्यानन्तरं प्रोत्साहवचनैः पितृवत् उत्सुकान् कुर्वन्, स्ववेतनमपि गङ्गाशुद्ध्यर्थ सम्पूर्णघट इव हूयमानः दीप्यते ।।

  • योगदानम्

भारतीवाचः नरेन्द्रमोदिनः भारतस्य कृते योगदानानि – १.मेक् इन् इण्डिया अभियानम् २.स्वच्छभारताभियानम् ३.अक्रमवित्तरोधः ४.द्विवारं चिकित्सकाघातः येन सप्ततिवर्षेष्वकृतं कर्म वर्षद्वये चकार ५.जी.एस्.टी ६.आयुष्मान् भारत् इत्यभियानम् येन दशलक्षाधिकाणां रोगिणामुपकृतिः समजनि ७.अच्छे दिन् अभियानम् ८.सप्तत्यधिकत्रिशततमानुच्छेदस्य निर्मूलनम् ९.पञ्चत्रिंशत्तमानुच्छेदस्य निर्मूलनम् १०.इस्रोसहायः इत्यादियोगदानैः मोदी विशिष्यते ।।

  • वैशिष्ट्यम्

श्रीमोदिनः असाधारणभाषणकला प्रजाः मुग्धाः विधत्ते । अभिवृद्ध्यादिविषयेषु सौष्ठवेन सप्रभावं भाषते । तत्प्रवचनम् प्रत्यग्रमपि जनसामान्यान् प्रभावयति । देशस्य इतरेषां नायकानां लिखितपाठकशैलीं नानुसरति मोदिवर्यः। तस्य वैशिष्ट्यं हि स्ववाक्शैल्या किम्प्रकारकानपि जनान् संस्पृशति । प्रधानमन्त्रिणः अपरं च वैशिष्ट्यं विश्वस्तरीयनेतॄणां वर्चः इव वर्चः भजति श्रीमोदी । व्यक्तित्वं तस्य प्रबलम् ।

किञ्च देशस्य प्रजाः एतावत्पर्यन्तं प्रजाभ्यः अगोचरानेव प्रधानमन्त्रिणः अद्राक्षुः । परमयं मध्येप्रजमेव सदा बम्भ्रमीति । स्वातन्त्रदिवसस्य ध्वजोत्तोलनभाषणेषु अन्ये प्रधानमन्त्रिणः रक्षाकवचस्य पृष्ठभागे भाषन्ते । किन्त्वयं महात्मा मोदी स्वप्राणानप्यविगणय्य रक्षाकवचं अलक्षयन् विहरति । स्वसुरक्षावलयमपि अतिक्रम्य शालासु सार्वजनिकप्रदर्शनालयेषु आबालवृद्धान् प्रहर्षयन् तुष्यति इत्यहो षट्पञ्चाषत्प्राङ्गुलहृदयवैशाल्यम् ।

  • नवभारतशिल्पी

एवमुक्तेन वर्णनेन विशदीभवत्येतत् असौ महात्मा मोदिवर्यः नूतनभारतामरावत्याः त्वष्टा इव अग्रे राममन्दिरनिर्माण,वेदवेदाङ्गशास्त्राध्ययनविघ्नध्वंसनादिकर्माणि कुर्वन् यशस्वी प्रप्रथमः प्रधानमन्त्री इत्यादिकीर्तिं लभमानः भारतरत्नादिपुरस्कारान् स्वीकरोतीति । सोऽयं देवकृतरतिः विधिवत् परिपालयन् हर्षप्रकर्षं दत्तात् इत्याशासे । विरमामि च विस्तरात् ।

।।श्रीकृष्णार्पणमस्तु।।

रहूगणः

श्रीजयतीर्थगुरुभ्यो नमः

स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्श्रद्धयाऽधिकृतधिकाः तद्धृदयग्रन्थिविमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयाऽवरुह्य शिरसा पादमूलमुपगतः क्षमापयन् विगतनरदेवस्मय उवाच ।

आसीत्पुरा समस्तनरदेवकिरीटघट्टितपादपीठः पाकशासन इवापरः प्रियव्रतर्षभषाग्नीध्रसौवीरसिन्धुपतीनां वचोरसज्ञः, राजराजेश्वर इव भ्राशमाणः, हर इव जितमारः, क्षपाकर इव प्रतिदिवसोपजायमानकलः, जलधिरिव लक्ष्मीप्रसूतिः, रत्नाकर इव रत्नप्रसूतिः, मेरुरिवौदार्ये , भुवो भर्ता राजा रहूगणो नाम । अथ कदाचित् इक्षुमत्यास्तटे भगवन्तं कपिलर्षिं द्रष्टुं शिबिकायां व्रजतः रहूगणस्य तत्कुलपतिना शिबिकावाहकपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादितः कश्चित् पीवा युवा संहननाङ्गः धुरं वोढुमलमिति पूर्वैः सह गृहीतः प्रसभमतदर्हः उवाह शिबिकां स महानुभावः । अथ शिबिकायां विषमगतायां राजा – हे वोढारः, साध्वभिक्रमत इतीषज्जातमन्युराह । अथ ते स्वामिवाचमाकर्ण्य न वयमार्य अयमधुना नियुक्तोऽपि मन्दमभिक्रमते इति प्रससुर्वाचम् । एवं निगद्मय पुनरतिक्रामत्सु शिबिकावाहकपुरुषेषु, मुहुर्मन्दमपसरन्तमालक्ष्य प्राह दैवेकदृशम् – अहो कष्टं त्वमुरु परिश्रान्तः विशालमध्वानमेक एव ऊहिवान् नातिपीवरो जरसोपद्रुतः इति । तदाकर्ण्य अहं ममेति अनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययः ब्रह्मभूतः तूष्णीं शिबिकां उवाह । पुनः शिबिकायां विषमगतायां शास्त्रजलप्रक्षालननिर्मलोऽपि साधुस्वभावोऽपि शिङ्घाणसहितो जाम्बूनद इव मेघैः अविस्पष्टप्रखरकरम् उष्णकरमिव भासमानं तमसाऽऽवृतमतिः स रहूगणः पुनरेवमाह – किमरे त्वं जीवन्मृतो कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसीति । इत्थमाकर्ण्य ब्राह्मणो स्मयमान इव विगतस्मयः, हे राजन् , स्थौल्यकार्श्यव्याध्याधिक्षृत्तृड्भयेच्छाजरानिद्रारातिमन्युमदा देहे अहं मम इत्यभिमानवतः एव भवन्ति देहाभिमानवर्जितस्य मे न सन्ति तत्कथं नातिपीवा इत्याद्युपलम्भः मद्विषय उपपद्यत इति निःससार सरस्वतीम् । स चाकर्ण्य शिबिकायास्त्वरयाऽवरुह्य शिरसा पादमूलमुपगतः क्षमापयन् ब्राह्मणवागग्निना जाम्बूनदश्शामिकामिव अरुचेर्मूलदोषं निवारयामास । एवमुपशान्तवचसि भरते रहूगणः पवित्रीकृत इव आगारमागाते स्म ।

श्रीकृष्णार्पणमस्तु

भ्राशमाणः – (टु) भ्राशृ दीप्तौ । शानच्-प्रत्ययः । लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे (३.२.१२४)

क्षपाकरः – चन्द्रः । नक्षत्रेशः क्षपाकरः इत्यमरः।

कला – कला तु षोडषो भागः इत्यमरः ।

पाकशासनः – इन्द्रः इन्द्रो मरुत्वान्मघवा बिडौजाः पाकशासनः इत्यमरः ।

मारः – कामदेवः मदनो मन्मथो मारः इत्यमरः ।

उपसादितः – लब्धः उप+षद्लृ+क्त+सु ।

शिङ्घाणम् – Impurities of Gold । शिङ्घाणमपि तन्मले इत्यमरः ।

आगाते स्म – आगतवान् । लट् स्मे (३.२.११८) इति लट् ।

त्रिशङ्कुः

श्रीः

श्रीजयतीर्थगुरुभ्यो नमः

अवित्त पुरा सूर्यवंशे यः स्वबाहुबलेन कृतदैत्यकौतुकः आसमुद्रक्षितीशः आजन्मशुद्धः आस्वर्गयशस्वी त्रिशङ्कुर्नाम महाराजः । धर्मेण इळां परिपालयत: सर्वत्र विजयिनः तस्य मनसि अनेन मर्त्यदेहेनैव स्वर्गारोहणं कार्यं इति लिप्सा समजनि | सः ततः क्रतुं कर्तुमुद्युक्तः तपोनिधिं नैशेशं वसिष्ठमुपेत्य पौरौहित्याय वव्रे। वसिष्ठः तु तस्य मनोरथं अपथे प्रवृत्तं बुद्ध्वा तदर्थानां प्रत्याचष्ट । तत् प्रत्याख्यानेन विद्धहृदयः राजा, वसिष्ठस्य शतपुत्रानुपेत्य सप्रश्रयं एकैकशः तमेवार्थं ययाचे । ते अपि तद्वचनं नाभ्यनन्दन् । तदा राजा परुषवचनैः तान् भ्रुशं अनिन्दत् । तदाकर्ण्य ते कृद्धाः तं प्रत्युत्तररूपेण चाण्डालो भव इति अशपन् । अथ (चाण्डालभवनान्तरं) सः त्रिशङ्कुः कथञ्चित् आत्मनः मनोरथं साधयितुं इच्छन् उपविश्वामित्रं अरवत । तदा विश्वामित्रः तां प्रवृत्तिं आकर्ण्य चाण्डालस्य अपि तस्य सप्ततन्तुं कर्तुं मति व्यधात् । अगदत् च राजन् ! मा भैषीः अहं त्वां याजयामि । स्वर्गं तव हस्तगतं जानीहि इति ततः सः यज्ञं निश्चित्य द्विजान् अकेतयत । अकरोत् च यज्ञाय महान्तं सम्भारम् । तथा सब्राह्मणैः विश्वामित्रः सदुष्करं शतक्रतुं समारम्भत । देवाः तु स्वाहाकारैः आहूयमनाः अपि न समागताः । सद्यः विश्वामित्रः यज्ञं त्यक्त्वा अडसम्पादितेन तपोबलेन त्रिशङ्कुं स्वर्गं आरोपयामास । तदा इन्द्रादयः निर्जरसः सदेहं चाण्डालं स्वर्गमारोहन्तं लघु अधः पातयामासुः । ततः त्रिशङ्कुः त्रायस्व माम् त्रायस्व माम् इति अस्वनत् । तदा तस्य पतनं दृष्ट्वा त्रिशङ्को तिष्ठ तिष्ठ इति उक्तवता कौशिकेन भूम्याकाशयोः मध्ये स्थापितः ।।

अस्याः कथायाः नीतिः तु –

कर्तव्यमेव कर्तव्यं कर्तव्यं लोकसम्मतं ।

अकर्तव्यं तु कुर्वाणैः त्रिशङ्कुः स्मर्यतां जनैः ।।

।।श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।।

टिप्पणी –

अवित्त – विद सत्तायाम् ,लुङ् ।

महाराजः राजाहस्सखिभ्यष्टच्‌ (५.४.९१) यस्य तत्पुरुषसमासस्य उत्तरपदरूपेण “राजन्”, “अहन्” उत “सखि” एतेषु कश्चन शब्दः विधीयते, तस्मात् टच् इति समासान्तप्रत्ययः भवति । तथा राम शब्दवत् इति ज्ञेयम्।।

मर्त्यदेहेन- मनुष्यदेहेन :- मनुष्या मानुषा मर्त्या । इत्यमरः।।

नैशेश – णिश समाधौ इत्यस्मात् धातोः कृत्सु निशः इति भवति । निशः – चित्तवृत्तिनिरोधः । निशस्य भावः नैशः ऋषिः इत्यर्थः ।

सप्रश्रयम् – आदरेण (respectfully) ।।

अरवत – रुङ् गतिरेषणयोः (अगच्छत्)।।

प्रवृत्तिः -( वार्ताः) वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तांतः।इत्यमरः ।।

सप्ततंतुः – (यज्ञं) सप्ततंतुश्शतक्रतुः ।इत्यमरः ।।

अकेतयत – कित निमन्त्रणे इत्यस्मात् धातोः लङ् ।। आमन्त्रणम्।।

सम्भारम् – उपकरणसिद्धता

अडसम्पादितेन अड उद्यमने इत्यस्मात् धातोः कृत्सु अडः इति रूपम् । अड- परिश्रमः

लघु – (शीघ्रम्) लघु क्षिप्रमरं दृतम् । इत्यमरः ।।

श्रीकृष्णार्पणमस्तु

हनूमान्

श्रीः

श्रीजयतीर्थगुरुभ्यो नमः

पराक्रमोत्साहमतिप्रतापैः सौन्दर्यमाधुर्यदयानयैश्च । गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैः हनूमतः को ह्यधिकस्त्रिलोक्याम् ।।

पुरा किलासीदनुपमहनुर्दनुजजयी भानुमभितोभियातः शैशव एव, पाथोधिप्लवः,भीतरावणः,दूतो हंसकुलहंसायितस्य दयितोऽदनुजानां, स्वे रतो मारुतो नाम । तस्यासीज्जनको केसरी । कञ्जलोचनाञ्जना तस्य माता । स किलैकदा नियोगाद्राघवस्य राघवीमार्गणे मार्गण इव सङ्गताङ्गुलीयकः न्ययुङ्क्त रामेण । कपिभिर्युतो गतोवाचीमपलदपां निधिम् । मार्गमध्य उदतिष्ठदचलो चलतः । कृतज्ञोऽचलः हैमोवाच- विरमस्व दान्तिन् इति पन्थानमवरुध्य । मारुतिरुवाच- न विश्रम इहाहमभियुक्तो रामस्याज्ञया मैथिलीमार्गणे तस्यावसान एव विश्रमे नान्यथा इति वचोभिराश्वास्याचलमचलसंहननो आलिङ्ग्य चार्त । गच्छतस्तस्यासीत्प्रत्यूहः । चतुरास्यस्य सिंहिकाख्या कष्टायत इव । तां स गत्वा निर्भिद्याभेद्यां तनुं न्यवर्तत ततः । स समृत्योदन्वन्तं रामकान्तां शान्तां सीतां मार्गमाण आस । स निषेव्य मूलं तरोर्निषण्णामशोकस्याधस्तादद्राक्षीत्सशोकामिव स्थिताम् । स विन्यस्य हस्ते हस्तभूषां दूतोस्मि मातर्दाशरथेरिति प्रोच्योदस्थात् । अभिज्ञानाय अवनिजया विन्यस्तां शिरोभूषां आददे । ततः स प्रणिपत्य नादमुच्चैःकृत्याध्वसदारामम् । स्रंसनोपक्रान्तोऽनन्तवीर्यः सशौण्डीर्यः कश्चिद्वानरः इत्यजिज्ञपन् रावणं दूताः । रावणोऽयौक्षीत् नाशने कीशस्य नक्तञ्चरान् । कियतापि यत्नेन नाशकन्त हनने, स्वयं प्नणष्टाः मारुताग्नौ पतित्वा । तदा रावणो मरुतो मारणे युयोजेन्द्रजितम् । स इन्द्रजित् बाणैरव्यात्सीत् । मारुतिर्न विचचालेतस्ततः । तदा तस्यासुरस्य कश्चनोपायः पुस्फोर । अथास्त्रं विधेः प्रयुज्य, प्राध्वङ्कृत्य तं, आनिनाय समया रावणम्। अस्त्रधूनने आढ्योपि , प्राक् असकृद्विधुतविधिवरः, विधेस्तमस्त्रं मानयन् प्राप रावणम् । सोऽप्राक्षि रावणेन किमर्थं ईदृशं कर्म कृतम्,कस्त्वमिति च । मारुतिराह-

हनूमन्तं विजानीहि जानकीजानिसेवकम्

यर्हि नो यच्छसि प्रीतिकरां रामस्य जानकीम् ।।

तर्हि नश्यसि दुष्टात्मन्पुत्रमित्रयुतो जवात् ।

अत आशु प्रदेहीमां वैदेहीं राघवप्रियाम् ।। (श्लोकः मदीयः)

कान्दिशीको रावणः तस्मै दुद्रुहिषकः क्रुद्धोऽदिशद्दहने पुच्छस्य कपेः । त अधाक्षुर्वह्निं वह्निप्रियसुतं । स सर्वतो पुरीं विदह्याऽयाद्हनूमान् । तमायातमार्चिषुः कीशाः । तत स श्रीशं राममुपेत्य निधाय शिरोभूषां हस्त इदमाह । दृष्टा कष्टायत इव (स्थिता) सीता । इत्थं बह्व्यः सेवा विधायातूतुषद्रामम् ।।

इत्थं स मारुतिवरो विविधाः सुसेवाः कृत्वा रघूत्तमवरं समतोषयद्धि ।

तुष्टो रघूत्तमवरः प्रददौ स्वमूर्तिं गायन्स किम्पुरुषखण्ड उवास नाम।। (श्लोकः मदीयः)

श्रीकृष्णार्पणमस्तु

टिप्पणी

हनुः-ज्ञानम्

पाथोधिप्लवः-पाथः जलम् । कबन्धमुदकं पाथः इत्यमरः । पाथो धीयत अस्मिन्निति पाथोधिः समुद्रः तं प्लवत इति पाथोधिप्लवः

भीतरावणः-भीतो (मुष्टिप्रदानेन त्रस्तः) रावणो येनेति भीतरावणः हनूमान्

हंसकुलहंसायितस्य– हंसः सूर्यः भानुर्हंसः सहस्रांशुः इत्यमरः तस्य यत्कुलं सूर्यकुलं तत्प्रति हंसवद्यो आचरति (आचारार्थे क्विप्) श्रीरामः, सुर्यान्वयहंसः इत्यर्थः

अदनुजाः देवाः

स्वे रतो– स्वः स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः भगवान् तस्मिन् रतो आसक्तः

सङ्गताङ्गुलीयकाङ्गः– सङ्गतं यदङ्गुलीयकं (RING) तदङ्गुलीयकमङ्गे शरीरे हस्ते यस्येत्यर्थः

न्ययुङ्त-नियुक्तोऽभवत् निपूर्वात् युजिर् योगे इत्यतो लङ्

अवाचीम्-दक्षिणाम्

अपलत्– पल गतौ लङ्

अपां निधिम्-समुद्रम्

उदतिष्ठत् – उत्पूर्वात् तिष्ठतेर्लङ् उत्थितम्

दान्ती– इन्द्रियनिग्रहवान्

पन्थाः – मार्गः

अवसानं-समाप्तिः

आर्त-ऋणु गतौ इत्यतो लुङ्

प्रत्यूहः-विघ्नः । विघ्नोन्तरायः प्रत्यूहः इत्यमरः

कष्टायत इव – कष्टवदाचरतीति कष्टायते न तु स्वभावतो कष्टाय क्रमणे 3.1.14 । आचारे क्विप् , वार्तिकम्-सर्वप्रातिपदिकेभ्यःविब्वा वक्तव्यः

तां स गत्वा – तां प्रविश्येति यावत्

समृत्य – सम्पूर्वात् ऋणु गतौ इत्यतो ल्यप्

उदन्वन्तं – सिन्धुं, उदन्वानुदधिः सिन्धुः इत्यमरः । उदन्वन्तं समृत्य – सिन्धुं विलङ्घ्य

तरोः मूलं निषेव्य – वृक्षसमीपं गत्वा । विटपी पादपस्तरुः इत्यमरः

विन्यस्य – संस्थाप्य

हस्तभूषाम्– अङ्गुलीयकम्

उदस्थात् – उत्पूर्वात् तिष्ठतेर्लुङ् उत्तस्थौ

अभिज्ञानाय– मया सीतैव दृष्टा इति अभिज्ञानाय ज्ञानार्थम्

अवनिजया– अवनिजा भूमिजा सीतेति यावत्, तया

शिरोभूषाम्– चूडामणिं

उच्चैःकृत्य-अव्ययम् उच्चैः कृत्वा

अध्वसत्– ध्वसु अवस्रंसने इत्यतो लुङ्

आरामः– (Garden) आरामः स्यादुपवनं इत्यमरः

स्रंसनम्-ध्वंसः

अनन्तवीर्यः-बहुवीर्यः

शौण्डीर्यम्-विक्रमः

अयौक्षीत्– युनक्तेर्लुङ्

कीशः-वानरः मर्कटो वानरः कीशः इत्यमरः

नक्तञ्चराः – राक्षसाः

अव्यात्सीत्-व्यध ताडने इत्यतो लुङ् अताडयत्

पुस्फोर– स्फुर सञ्चलने इत्यतो लिट्

समया रावणम् अभितः परितः समया निकषा हा प्रतियोगेपि इत्यतो द्वितीया । रावणस्य समीपं इति यावत्

धूननम्– कम्पनं नाशनमित्यर्थः । ल्युट् च  3.3.115 इत्यतो ल्युट्

आढ्यः-समर्थः

असकृत्– बहुवारम् अभीक्ष्णमसकृत्समाः इत्यमरः

विधुतविधिवरः- विधुतः कम्पितो नाशितो उल्लङ्घित इत्यावत् । विधिवरः ब्रह्मणो वरो येनासौ हनूमानिति यावत् । वि-धुञ् कम्पने इत्यतो भावे क्तः । नपुंसके भावे क्तः 3.3.114

जानिः – पत्नी । जानकी एव जानिः पत्नी यस्य सः जानकीजानिः रामः । जाया शब्दस्य बहुव्रीहिसमासान्ते, जायाया निङ्  5.4.134 इत्यतो निङ्

जवात् – शीघ्रम्

कान्दिशीकः – भीतः कान्दिशीको भयाद्रुतः इत्यमरः

तस्मै दुद्रुहिषकःक्रुधद्रुहेर्ष्याऽसूयार्थानां यं प्रति कोपः 1.4.37 इत्यतश्चतुर्थी । तस्मै हनूमते द्रोहङ्कर्तुकामः द्रोहितुं इच्छास्यास्तीति दुद्रुहिषकः, स्वार्थे कः

अधाक्षुः– दह भस्मीकरणे इत्यतो लुङ्

वह्निप्रियसुतः– वह्निप्रियो वायुः तत्सुतो हनूमान्

आर्चिषुः– ऋच स्तुतौ इत्यतो लुङ्

दृष्टा कष्टायत इव (स्थिता) सीता– कष्टमनुभूयमानेव स्थितेव सीता दृष्टा, मयेति शेषः

अतूतुषत् – तुष्यतेर्णिजन्ताल्लुङ्

मूर्तिम्(देहम्) कायो देहः क्लीब पुंसो स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्ततनूः इत्यमरः

नैषधं विद्वदौषधम्

नैषधं विद्वदौषधम्

विदितमेव तत्र भवतां भवतां यत् समस्तकाव्यजगति कविताकामिनीकान्तः श्रीहर्षचन्द्रः कस्य स्वान्तं नाभिनन्दयति इति । काव्यजगति त्रयः प्रधानकवयः सुप्रथिताः भारवि-माघ-श्रीहर्षाः। एतेषां कवीनां वर्णनं केनचित् श्लोकेन ज्ञातुं शक्यते –

यावद्भा भारवेर्भाति यावन्माघस्य नोदयः।

उदिते नैषधे काव्ये क्व माघः क्व च भारविः।।

यावत्पर्यन्तं शिशुपालवधस्य उदयः नाभवत् तावत्पर्यन्तं भारवेः कीर्तिः व्यराजत । यदा नैषधीयचरितं समाजान्तरिक्षे व्यलसत् तदा किरातार्जुनीयशिशुपालवधयोः कीर्तिः क्व गता । तत्कथं नैषधीयचरितम् उभयोः महाकाव्ययोः कीर्तिं तिरश्चकार इति प्रस्तोतुमिच्छामि ।

संस्कृतसाहित्यललामस्य विश्वविख्यातस्य नैषधीयचरिताभिधस्य महाकाव्यस्य प्रणेता विद्वच्चक्रचूडामणिः  कवितातार्किकसार्वभौमः महाकविः श्रीहर्षः विराजते। अयं कविरपि न्यायव्याकरणवेदान्तत्वज्ञाचार्यः इति प्रथितः। अस्य तातस्य नाम श्रीहीर इति । अस्य मातुः नाम अल्लदेवी इति। तथ्यमिदं नैषधीयचरिते स्वयमेवोक्तं –

श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं

श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् इति ।।

कान्यकुब्जेश्वरस्य आश्रयभागयं तदादृतिमभजत्। ताम्बूलद्वयमासनसनं च लभते यः कान्यकुब्जेश्वरात् इत्युक्तेः इदं विज्ञायते । अतः अस्य जनिकालः द्वादशाब्दः इति वक्तुं शक्यते ।

श्रीहर्षो महाकविर्महायोगी च । तत्र च अद्वैतवेदान्त खण्डनखण्डनखाद्य नामकः ग्रन्थः अनेनैव रचितः। अयं कविर्महादार्शनिको महावैय्याकरणश्च इत्यतः सर्वान् अन्यन् कवीन् अतिशेते। असाधारणपाण्डिताविर्भावात् पाण्डित्यपरिपाकवान् प्रबन्धोस्य प्रतीयते। नैकशास्त्रनिष्णातस्य अनुपहता गतिरत्रास्तीति अत्रास्तीति नैषधं विद्वदौषधम् इति यशः स्वर्गङ्गामवगाहते।

प्रतिपदमनुप्रासप्रचुरत्वात्नैषधे पदलालित्यं इत्यप्यभिधीयते। तदिदानीं पदलालित्यस्य निदर्शनमीषदाकलयामः –

सकलया कलया किल दंष्ट्रया समवधाय यमाय विनिर्मितः ।

विरहिणीगणचर्वणसाधनं विधुरतो द्विजराज इति श्रुतः।।४.७२।।

श्लोकेस्मिन् चन्द्रस्य द्विजराजत्वमतिरमणीयतया वर्णयामास। अस्य कथं विद्वदौषधत्वमिति अन्यं श्लोकं पश्यामः –

दहति कण्ठमयं खलु तेन किं गरुडवत् द्विजवासनयोज्झितः।

प्रकृतिरस्य विधुन्तुद दाहिका मयि निरागसि का वद विप्रता।।४.७१।।

पद्येस्मिन् दमयन्त्याः शोकसमये चन्द्रोदये वर्धितकामपीडा सती दमयन्ती चन्द्रं दूषयतीव राहुं उद्दश्य इत्थं कथयति – हे राहो किं चन्द्रः ब्राह्मणः तं ग्रसामि चेत् गरुडस्य गलस्येव मम गलस्यापि दाहो भवेदिति इति मत्वा तं त्वं न ग्रसितवान् । परं एषः चन्द्रः यतः मां एवं कामवर्धनेन पीडयति अतः तस्य ब्राह्मणता कथं युज्यते । न हि निरपराधिनस्य पीडको ब्राह्मणो भवितुमर्हिति इति निन्दाव्याजेन चन्द्रस्य कामिनीजनानां कामोत्तेजकत्वं विरहवर्धकत्वं च गदयति ।

काव्येस्मिन् व्याकरणसाङ्ख्यवैशेषिकादिसिद्धान्तानामपि प्रतिपादनं कृतमिति क्लिष्टं काव्यमिदम्।

एवमुक्तेन वर्णनेन विषदीभवत्येतत् यत् श्रीहर्षः कविताकामिनीकान्तः नानाशास्त्रपारदृष्वा रससिद्धः कवीष्वरः वर्तते। सः भाषां पुत्तलिकामिव प्रनर्तयितुं प्रभवति। तस्य पद्यानि नारिकेलफलोपमानि बहिः कठोराणि अन्तः मधुरजलोपेतानि। रसिकैः विविधशास्त्रनिष्णातैरेव काव्यगौरवमवधारयितुं पार्यते। विविधशास्त्रवर्णनादेवास्य प्रतिपदं क्लिष्टत्वमालक्ष्यते।

अतः साधूच्यते – नैषधं विद्वदौषधम्।

श्रीकृष्णार्पणमस्तु